Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

Sociaaleconomische statusCijfers & ContextSamenhang met gezondheid

Cijfers & Context

Jonge mensen hoger opgeleid dan ouderen

Regionaal & Internationaal

Lagere status in steden en Noord-Nederland

Kosten

Preventie & Zorg

Sociaaleconomische status en gezondheid

Sociaaleconomische status beïnvloedt gezondheid en omgekeerd

Uit zowel nationale als internationale onderzoeken komen verschillen in gezondheid naar voren die samenhangen met de sociaaleconomische status. Deze sociaaleconomische gezondheidsverschillen zijn het resultaat van twee soorten effecten (Kunst, 2010):

  • De sociaaleconomische positie op een bepaalde leeftijd heeft invloed op de gezondheid in latere levensfasen (‘sociale causatie’).
  • Omgekeerd heeft de gezondheid op een bepaalde leeftijd invloed op de opleidingsloopbaan, de arbeidsmarktpositie en het verdiende en gespaarde inkomen op latere leeftijden (‘gezondheidsselectie’).

Er is veel discussie over het relatieve belang van deze twee mechanismen (Bartley, 2004; Smith, 2003; Mackenbach et al., 1994; van Doorslear et al., 2008). Zeker is dat beide mechanismen belangrijk zijn en dat de precieze werking en effecten sterk kunnen variëren naar leeftijd. Ook kan hun relatieve belang sterk variëren naar type aandoening. Psychische stoornissen kunnen bijvoorbeeld de arbeidsmarktparticipatie van mensen sterker beïnvloeden dan het hebben van diabetes (Kunst, 2010).

Indicatoren in onderzoek naar sociaaleconomische status en gezondheid

In onderzoek naar de samenhang tussen sociaaleconomische status en gezondheid gebruiken onderzoekers doorgaans de indicatoren opleiding, inkomen of beroep. Sommigen voegen daar nog materiële welstand aan toe. De samenhang met gezondheid is voor elk van deze indicatoren in meer of mindere mate aangetoond. Wij beperken ons in het weergeven van het verband tussen sociaaleconomische status en gezondheid meestal tot het opleidingsniveau (hoogst afgeronde opleiding). Het opleidingsniveau bepaalt vooral de toegang tot informatie en het vermogen om gebruik te maken van nieuwe informatie. Het is ook een belangrijke determinant van het inkomen en van het beroep (van Oyen et al., 2011). Terwijl opleiding de culturele en cognitieve aspecten van sociaaleconomische status benadrukt, wordt met het gebruik van inkomen en welstand de nadruk gelegd op materiële aspecten zoals leefomstandigheden. Een ander verschil is dat opleiding een stabiel persoonskenmerk is dat na de jeugd nauwelijks nog verandert, terwijl het inkomens- en welstandsniveau gedurende het leven sterk kan veranderen (Kunst, 2010). Het beroep beïnvloedt deels de factoren waarop ook inkomen en opleiding invloed hebben en voegt daar nog specifieke voordelen aan toe van bepaalde beroepen zoals prestige, voorrechten, macht en ook sociale en technische vaardigheden (van Oyen et al., 2011).

 

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Kunst AE. Een overzicht van sociaal-economische verschillen in gezondheid in Europa. In: De gezonde levensloop: Een geschenk van vele generaties. Amsterdam: Amsterdam University Press; 2010. 3. p. 39-57p. Bron
  2. Bartley M. Health Inequality: An Introduction to Theories, Concepts and Methods. Cambridge: Polity Press. 2004:224. Bron
  3. Smith GD. Health inequalities: life course approaches. Bristol: The Policy Press; 2003. Bron
  4. Mackenbach JP, van de Mheen H, Stronks K. A prospective cohort study investigating the explanation of socio-economic inequalities in health in The Netherlands. Soc Sci Med. 1994;38(2):299-308. Pubmed
  5. van Doorslear E, van Kippensluis H, O’Donnell O, van Ourti T. Socioeconomic differences in health over the life cycle: evidence and explanations. Tilburg: Netspar; 2008. Bron
  6. van Oyen H, Deboosere P, Lorant V. Sociale ongelijkheden in gezondheid in België. Gent: Academia Press; 2011. Bron

Verantwoording

Definities
  • Sociaaleconomische status regionaal

    Sociaaleconomische status (SES) staat voor de positie van mensen op de maatschappelijke ladder met het daaraan verbonden aanzien en prestige. De sociale status van een wijk is afgeleid van een aantal kenmerken van mensen die er wonen: opleiding, inkomen en de positie op de arbeidsmarkt (SCP

  • Wat is sociaaleconomische status?

    Sociaaleconomische status: definities

    Er zijn verschillende definities van sociaaleconomische status. Een wat oudere definitie is dat sociaaleconomische status de relatieve positie is van een individu, gezin of groep binnen een hiërarchische sociale structuur, die is gebaseerd op toegang tot of controle over rijkdom, macht en prestige (Mueller & Parcel, 1981). Een latere definitie is dat sociaaleconomische status de mate aangeeft waarin personen, gezinnen, huishoudens en geografische gebieden de mogelijkheid hebben om maatschappelijk gewaardeerde goederen te creëren of consumeren (Miech & Hauser, 2001). Wat verschillende definities gemeen hebben, is dat sociaaleconomische status gerelateerd aan gezondheid(szorg), de toegang van een individu of groep omvat tot de middelen die nodig zijn om een goede gezondheid te krijgen en te houden (Shavers, 2007).

    Opleiding, inkomen en beroep zijn indicatoren voor sociaaleconomische status

    Traditionele indicatoren voor sociaaleconomische status zijn opleiding, inkomen en beroep (Shavers, 2007). Elk van deze indicatoren kan een ander aspect van sociaaleconomische status omvatten en de indicatoren zijn onderling niet uitwisselbaar (Stewart, 2009). Wat opleiding betreft als indicator voor sociaaleconomische status, kan de aandacht bijvoorbeeld uitgaan naar het aantal jaren opleiding, het hoogst gevolgde opleidingsniveau of behaalde diploma’s. Inkomen als indicator van sociaaleconomische status omvat bijvoorbeeld het persoonlijk jaarinkomen of het inkomen van een huishouden of gezin. Bij beroep als indicator van sociaaleconomische status richt onderzoek zich bijvoorbeeld op de arbeidssituatie (werkeloos of niet), het beroepsniveau, de fysieke werkomgeving of het aanzien van een beroep (Shavers, 2007). Sommige onderzoekers voegen nog een vierde indicator toe, namelijk rijkdom (vermogen, bezittingen, materiële welstand). Deze indicator weerspiegelt de overdracht van materiële middelen tussen generaties (van Oyen et al., 2011) en is een weergave van het inkomen dat gedurende de levensloop is genoten (Kunst, 2010).

    Er zijn ook contextuele indicatoren voor sociaaleconomische status

    Naast opleiding, inkomen en beroep - de compositorische (aan het individu gebonden) indicatoren voor sociaaleconomische status - zijn er ook contextuele indicatoren. Deze hebben betrekking op de sociale en economische kenmerken van de omgeving waarin iemand verblijft. Bij omgeving als indicator voor sociaaleconomische status kan de aandacht uitgaan naar postcodegebieden of andere geografische gebieden als gemeenten, regio’s, provincies of landen. Om de sociaaleconomische status van geografische gebieden in kaart te brengen, gaat de aandacht bijvoorbeeld uit naar de gemiddelde waarde van de huizen, het percentage personen dat leeft beneden de armoedegrens of met het laagste beroepsniveau, het percentage eenoudergezinnen, het aandeel werkelozen of het gemiddeld inkomen per persoon in het betreffende gebied (Shavers, 2007).

     

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Mueller C.W., Parcel T.L. Measures of socioeconomic status: Alternatives and recommendations. Child Development, . 1981;52 :13-30. Bron
    2. Miech RA, Hauser RM. Socioeconomic status and health at midlife. A comparison of educational attainment with occupation-based indicators. Ann Epidemiol. 2001;11(2):75-84. Pubmed
    3. Shavers VL. Measurement of socioeconomic status in health disparities research. J Natl Med Assoc. 2007;99(9):1013-23. Pubmed
    4. Stewart J. Research Network on Socioeconomic Status and Health. San Francisco: MacArthur; 2009. Bron
    5. van Oyen H, Deboosere P, Lorant V. Sociale ongelijkheden in gezondheid in België. Gent: Academia Press; 2011. Bron
    6. Kunst AE. Een overzicht van sociaal-economische verschillen in gezondheid in Europa. In: De gezonde levensloop: Een geschenk van vele generaties. Amsterdam: Amsterdam University Press; 2010. 3. p. 39-57p. Bron
Bronverantwoording
  • Sociaaleconomische status regionaal

    In het rapport 'Van hoog naar laag, van laag naar hoog' (SCP, 1998) is voor elke vierpositie postcode een SES-score berekend. Naar aanleiding hiervan zijn voor de jaren 1998, 2002, 2006, 2010 en 2014 statusscores beschikbaar gemaakt. In 2010 is de berekening aangepast. Er worden vier variabelen gebruikt bij het bepalen van de sociaaleconomische status:

    • gemiddeld inkomen
    • percentage mensen met een laag inkomen
    • percentage laag opgeleiden
    • percentage mensen dat niet werkt 

    Op deze gegevens is met een factoranalyse per vierpositie postcodegebied een score bepaald. Deze score is voor de kaart ingedeeld in zeven groepen oplopend van lage naar hoge status. De gegevens zijn vervolgens geïnterpoleerd naar vakjes (grids) van 500 * 500 meter om het kaartbeeld wat eenvoudiger te kunnen interpreteren.

  • Sociaaleconomische status Statline

    De cijfers over sociaaleconomische status zijn gebaseerd op gegevens uit de Statlinedatabank van het CBS.

Data en gegevensbronnen