Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

Sociaaleconomische statusCijfers & ContextSamenhang met gezondheid

Cijfers & Context

Jonge mensen hoger opgeleid dan ouderen

Regionaal & Internationaal

Lagere status in steden en Noord-Nederland

Kosten

Preventie & Zorg

Sociaaleconomische status en gezondheid

Sociaaleconomische status beïnvloedt gezondheid en omgekeerd

Uit zowel nationale als internationale onderzoeken komen verschillen in gezondheid naar voren die samenhangen met de sociaaleconomische status. Deze sociaaleconomische gezondheidsverschillen zijn het resultaat van twee soorten effecten (Kunst, 2010):

  • De sociaaleconomische positie op een bepaalde leeftijd heeft invloed op de gezondheid in latere levensfasen (‘sociale causatie’).
  • Omgekeerd heeft de gezondheid op een bepaalde leeftijd invloed op de opleidingsloopbaan, de arbeidsmarktpositie en het verdiende en gespaarde inkomen op latere leeftijden (‘gezondheidsselectie’).

Er is veel discussie over het relatieve belang van deze twee mechanismen (Bartley, 2004; Smith, 2003; Mackenbach et al., 1994; van Doorslear et al., 2008). Zeker is dat beide mechanismen belangrijk zijn en dat de precieze werking en effecten sterk kunnen variëren naar leeftijd. Ook kan hun relatieve belang sterk variëren naar type aandoening. Psychische stoornissen kunnen bijvoorbeeld de arbeidsmarktparticipatie van mensen sterker beïnvloeden dan het hebben van diabetes (Kunst, 2010).

Indicatoren in onderzoek naar sociaaleconomische status en gezondheid

In onderzoek naar de samenhang tussen sociaaleconomische status en gezondheid gebruiken onderzoekers doorgaans de indicatoren opleiding, inkomen of beroep. Sommigen voegen daar nog materiële welstand aan toe. De samenhang met gezondheid is voor elk van deze indicatoren in meer of mindere mate aangetoond. Wij beperken ons in het weergeven van het verband tussen sociaaleconomische status en gezondheid meestal tot het opleidingsniveau (hoogst afgeronde opleiding). Het opleidingsniveau bepaalt vooral de toegang tot informatie en het vermogen om gebruik te maken van nieuwe informatie. Het is ook een belangrijke determinant van het inkomen en van het beroep (van Oyen et al., 2011). Terwijl opleiding de culturele en cognitieve aspecten van sociaaleconomische status benadrukt, wordt met het gebruik van inkomen en welstand de nadruk gelegd op materiële aspecten zoals leefomstandigheden. Een ander verschil is dat opleiding een stabiel persoonskenmerk is dat na de jeugd nauwelijks nog verandert, terwijl het inkomens- en welstandsniveau gedurende het leven sterk kan veranderen (Kunst, 2010). Het beroep beïnvloedt deels de factoren waarop ook inkomen en opleiding invloed hebben en voegt daar nog specifieke voordelen aan toe van bepaalde beroepen zoals prestige, voorrechten, macht en ook sociale en technische vaardigheden (van Oyen et al., 2011).

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Kunst AE. Een overzicht van sociaal-economische verschillen in gezondheid in Europa. In: De gezonde levensloop: Een geschenk van vele generaties. Amsterdam: Amsterdam University Press; 2010. 3. p. 39-57p. Bron
  2. Bartley M. Health Inequality: An Introduction to Theories, Concepts and Methods. Cambridge: Polity Press. 2004:224. Bron
  3. Smith GD. Health inequalities: life course approaches. Bristol: The Policy Press; 2003. Bron
  4. Mackenbach JP, van de Mheen H, Stronks K. A prospective cohort study investigating the explanation of socio-economic inequalities in health in The Netherlands. Soc Sci Med. 1994;38(2):299-308. Pubmed
  5. van Doorslear E, van Kippensluis H, O’Donnell O, van Ourti T. Socioeconomic differences in health over the life cycle: evidence and explanations. Tilburg: Netspar; 2008. Bron
  6. van Oyen H, Deboosere P, Lorant V. Sociale ongelijkheden in gezondheid in België. Gent: Academia Press; 2011. Bron

Verantwoording

Definities
  • Wat is sociaaleconomische status?

    Sociaaleconomische status: definities

    Er zijn verschillende definities van sociaaleconomische status. Een wat oudere definitie is dat sociaaleconomische status de relatieve positie is van een individu, gezin of groep binnen een hiërarchische sociale structuur, die is gebaseerd op toegang tot of controle over rijkdom, macht en prestige (Mueller & Parcel, 1981). Een latere definitie is dat sociaaleconomische status de mate aangeeft waarin personen, gezinnen, huishoudens en geografische gebieden de mogelijkheid hebben om maatschappelijk gewaardeerde goederen te creëren of consumeren (Miech & Hauser, 2001). Wat verschillende definities gemeen hebben, is dat sociaaleconomische status gerelateerd aan gezondheid(szorg), de toegang van een individu of groep omvat tot de middelen die nodig zijn om een goede gezondheid te krijgen en te houden (Shavers, 2007).

    Naast opleiding zijn inkomen en beroep indicatoren voor sociaaleconomische status

    Binnen Volksgezondheidenzorg.info wordt het hoogst behaalde opleidingsniveau als indicator gebruikt voor sociaaleconomische status. Naast opleiding zijn inkomen en beroep traditionele indicatoren voor sociaaleconomische status zijn (Shavers, 2007). Elk van deze indicatoren kan een ander aspect van sociaaleconomische status omvatten en de indicatoren zijn onderling niet uitwisselbaar (Stewart, 2009). Bij opleiding als indicator voor sociaaleconomische status kan de aandacht bijvoorbeeld uitgaan naar het aantal jaren opleiding, het hoogst gevolgde opleidingsniveau of behaalde diploma’s. Inkomen als indicator van sociaaleconomische status omvat bijvoorbeeld het persoonlijk jaarinkomen of het inkomen van een huishouden of gezin. Bij beroep als indicator van sociaaleconomische status richt onderzoek zich bijvoorbeeld op de arbeidssituatie (werkeloos of niet), het beroepsniveau, de fysieke werkomgeving of het aanzien van een beroep (Shavers, 2007). Sommige onderzoekers voegen nog een vierde indicator toe, namelijk rijkdom (vermogen, bezittingen, materiële welstand). Deze indicator weerspiegelt de overdracht van materiële middelen tussen generaties (van Oyen et al., 2011) en is een weergave van het inkomen dat gedurende de levensloop is genoten (Kunst, 2010).

    Er zijn ook contextuele indicatoren voor sociaaleconomische status

    Naast opleiding, inkomen en beroep - de compositorische (aan het individu gebonden) indicatoren voor sociaaleconomische status - zijn er ook contextuele indicatoren. Deze hebben betrekking op de sociale en economische kenmerken van de omgeving waarin iemand verblijft. Bij omgeving als indicator voor sociaaleconomische status kan de aandacht uitgaan naar postcodegebieden of andere geografische gebieden als gemeenten, regio’s, provincies of landen. Om de sociaaleconomische status van geografische gebieden in kaart te brengen, gaat de aandacht bijvoorbeeld uit naar de gemiddelde waarde van de huizen, het percentage personen dat leeft beneden de armoedegrens of met het laagste beroepsniveau, het percentage eenoudergezinnen, het aandeel werklozen of het gemiddeld inkomen per persoon in het betreffende gebied (Shavers, 2007).

     

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Mueller C.W., Parcel T.L. Measures of socioeconomic status: Alternatives and recommendations. Child Development, . 1981;52 :13-30. Bron
    2. Miech RA, Hauser RM. Socioeconomic status and health at midlife. A comparison of educational attainment with occupation-based indicators. Ann Epidemiol. 2001;11(2):75-84. Pubmed
    3. Shavers VL. Measurement of socioeconomic status in health disparities research. J Natl Med Assoc. 2007;99(9):1013-23. Pubmed
    4. Stewart J. Research Network on Socioeconomic Status and Health. San Francisco: MacArthur; 2009. Bron
    5. van Oyen H, Deboosere P, Lorant V. Sociale ongelijkheden in gezondheid in België. Gent: Academia Press; 2011. Bron
    6. Kunst AE. Een overzicht van sociaal-economische verschillen in gezondheid in Europa. In: De gezonde levensloop: Een geschenk van vele generaties. Amsterdam: Amsterdam University Press; 2010. 3. p. 39-57p. Bron
Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over Sociaal Economische Status

    Bron Indicator in VZinfo Gepresenteerde populatie VZinfo Meer informatie
    Statusscore SCP Sociaal-economische status Nederlandse bevolking  SCP; Van hoog naar laag, van laag naar hoog (SCP, 1998)
    Gezondheidsmonitor Volwassenen GGD-en, CBS en RIVM Moeite met rondkomen Nederlandse bevolking vanaf 18 jaar Gezondheidsmonitor GGD'en, CBS en RIVM;RIVM-Statline
    Gezondheidsmonitor Jeugd 2019 GGD'en en RIVM Moeite met rondkomen Nederlandse scholieren in klas 2 en 4 Gezondheidsmonitor Jeugd op Zorggegevens, Website Gezondheidsmonitors
    CBS-StatLine Inkomen, Opleiding, Uitkeringen Nederlandse bevolking CBS-StatLine
    Kinderen in Tel Kinderen in armoede 0-17-jarigen Verwey-Jonker Instituut
  • Aanvragen data voor wetenschappelijk onderzoek

    De Gezondheidsmonitor (doelgroep Volwassenen en Ouderen) is voor het eerst uitgevoerd in 2012 en opnieuw uitgevoerd in 2016 en 2020. De Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012,  Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016 en Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 bevatten informatie over de gezondheid, sociale situatie en leefstijl van de Nederlandse bevolking van negentien jaar en ouder. De Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012 en de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016 en 2020 zijn uitgevoerd door de GGD’en, CBS en RIVM. In 2012, 2016 en 2020 deden respectievelijk ruim 387.000 personen, 457.000 personen en 539.900 personen mee aan het grootschalige vragenlijstonderzoek. De Gezondheidsmonitor Jeugd 2015 en Gezondheidsmonitor Jeugd 2019 bevatten informatie over de gezondheid, sociale situatie en leefstijl van leerlingen in klas 2 en klas 4 van het voortgezet onderwijs. De Gezondheidsmonitor Jeugd 2015 en 2019 zijn uitgevoerd door de GGD’en en RIVM. In 2015 hebben bijna 97.000 leerlingen en 377 scholen deelgenomen aan deze monitor. In 2019 waren dit 171.192 leerlingen en 707 scholen.

    Meer informatie over de Gezondheidsmonitors vind u hier en hier en voor Gezondheidsmonitors Jeugd vindt u hier. Gewoonlijk kunt u bij het digitale loket Gezondheidsmonitors data of cijfers aanvragen uit de Gezondheidsmonitors voor onderzoek en beleid op zowel lokaal als landelijk niveau. Omdat het digitale loket tijdelijk niet bereikbaar is, kunt u een aanvraag indienen via monitorgezondheid.nl. Momenteel zijn de data en cijfers beschikbaar uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2012, Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016 en uit de Gezondheidsmonitor Jeugd 2015, Gezondheidsmonitor Jeugd 2019. Data en cijfers uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020 zijn beschikbaar vanaf najaar 2021. Heeft u vragen of wilt u graag meer informatie over de aanvraag van cijfers of data uit de Gezondheidsmonitors? Stuur dan een e-mail.