Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

SoaPreventie & ZorgPreventie

Cijfers & Context

Chlamydia is de meest voorkomende soa

Regionaal & Internationaal

Centrum seksuele gezondheid bij vrijwel elke GGD

Kosten

Zorguitgaven soa 73 miljoen euro in 2017

Preventie & Zorg

Aantal ziekenhuisopnamen voor soa afgenomen

Aanbod van preventie van soa

Preventie gericht op voorkómen en vroeg opsporen soa

Preventie van seksueel overdraagbare aandoeningen (soa) omvat:

  • vaccinatie om hepatitis B te voorkómen,
  • screening om hepatitis B, hiv en syfillis vroeg op te sporen,
  • preventie van seksueel risicogedrag,
  • het behandelen van soa,
  • contactonderzoek en partnerwaarschuwing.

Vroegtijdige opsporing en behandeling van soa zijn van belang voor het welzijn van individuele personen, maar ook om verdere verspreiding te voorkomen. Contactonderzoek en partnerwaarschuwing worden bij de meeste soa geboden om herbesmetting en verdere verspreiding te voorkomen.

Nationaal Actieplan soa, hiv en seksuele gezondheid 2017-2022

Het Nationale Actieplan soa, hiv en seksuele gezondheid presenteert voor de periode 2017-2022 een integrale aanpak waarin een positieve benadering van seksualiteit centraal staat. Uitgangspunt van seksuele gezondheid is dat inwoners van Nederland goed geïnformeerd zijn om hierover verstandige keuzes te maken. Behalve goede preventieve maatregelen moeten zij bij problemen toegang hebben tot laagdrempelige en betaalbare zorg. Het actieplan bestaat uit zes pijlers. Twee daarvan zijn overkoepelende onderwerpen: seksuele vorming en surveillance & monitoring. De andere vier pijlers benoemen specifieke doelen voor soa, hiv, ongewenste zwangerschap en seksueel geweld, vooral onder kwetsbare groepen. Het Nationaal Actieplan soa, hiv en seksuele gezondheid 2017-2022 is onder de regie van het RIVM tot stand gekomen in samenwerking met de voornaamste veldpartijen die werken op het gebied van seksuele gezondheid.

Vaccinatie hepatitis B voor zuigelingen en risicogroepen

Vaccinaties bieden voor een lange termijn, waarschijnlijk levenslang, bescherming tegen besmetting met het hepatitis B-virus. Verschillende risicogroepen krijgen vaccinaties aangeboden om hepatitis B te voorkomen.

  • Zuigelingen. Sinds 2012 krijgen alle zuigelingen hepatitis B vaccinatie aangeboden via het Rijksvaccinatieprogramma. Het vaccin is toegevoegd aan een bestaand combinatievaccin, zodat zuigelingen niet belast worden met een extra prik. 
  • Risicogroepen: hemodialyse- en hemofiliepatiënten, (para)medisch personeel, reizigers die langer dan 3 maanden naar een endemisch gebied reizen of in een endemisch land verhoogd risico lopen, verstandelijke gehandicapten die in een instelling verblijven, mannen die seks hebben met mannen, prostituees en personen in de directe omgeving van personen bij wie een acute hepatitis B-infectie wordt vastgesteld.

Screening op hepatitis B, hiv en syfilis van zwangeren en bloeddonoren 

Om hepatitis B, hiv en syfilis vroeg op te sporen worden zwangere vrouwen en bloeddonoren op deze soa gescreend. Vroege opsporing is van belang voor de individuele gezondheidsprognose van de patiënt én ook om verdere verspreiding van de soa te voorkomen.

  • Zwangere vrouwen krijgen rond de 12e week van hun zwangerschap een bloedonderzoek aangeboden, waarbij onder meer wordt getest op hepatitis B, hiv en syfilis. Door aan het begin van de zwangerschap te testen kan met een adequate behandeling de overdracht van de soa op de baby in veel gevallen worden voorkómen. 
  • Bloed van bloeddonoren, bloedproducten en organen worden gescreend op hepatitis B, hiv en syfilis. Er vindt geen donatie plaats als in het bloed, orgaan of sperma een infectie wordt aangetroffen. Mensen van een risicogroep zijn uitgesloten van het geven van donaties.
  • Bezoekers van een centrum seksuele gezondheid (CSG) worden naast hiv, routinematig gescreend op andere soa zoals chlamydia, syfilis en hepatitis B.

Naast de screening zijn er hiv-testen, waarmee de huisarts of het Centrum Seksuele Gezondheid (CSG) vast kan stellen of iemand hiv-negatief is.

Preventie van seksueel risicogedrag ter voorkoming van soa

Preventie van seksueel risicogedrag richt zich op het tegengaan van een infectie met soa en op verbetering van de seksuele gezondheid in bredere zin: op onbedoelde zwangerschap en seksueel geweld, waaronder grooming en loverboy problematiek. Soa zijn te voorkomen door veilig vrijen, onder andere door condoomgebruik. De preventie van seksueel risicogedrag richt zich vooral op risicogroepen waarbij veel soa gevonden worden:

  • mannen die seks hebben met mannen (MSM),
  • prostituees,
  • heteroseksuelen met wisselende contacten, 
  • jongeren (vooral lager opgeleide en jongeren met een migranten achtergrond).

Soa-consulten bij huisarts en Centra Seksuele Gezondheid

Huisartsen nemen ongeveer 66% van alle soa-consulten voor hun rekening: in 2014 ging het over 270.000 soa-consulten (16,1 consulten per 1.000 bevolking) (Nivel Zorgregistraties eerste lijn). De Centra Seksuele Gezondheid hebben in 2015 136.347 mensen getest op soa. De CSG’s zijn alleen bedoeld voor hoogrisicogroepen en voor jongeren tot 25 jaar met seksualiteitsvraagstukken. Jongeren kunnen ook terecht bij de anonieme eerstelijns seksualiteitsspreekuren van Sense.

Meer informatie

Datum publicatie

22-05-2018

Bronnen en literatuur

Bronnen

  1. Nivel Zorgregistraties eerste lijn, Nivel Zorgregistraties. zorggegevens.nl

Bereik en effectiviteit

Landelijke screening bereikt bijna alle zwangeren

Jaarlijks neemt ruim 99% van de populatie zwangeren deel aan de landelijke screening van zwangeren op HBV-dragerschap. In 2013 werd de screening door twee personen geweigerd (van der Maas et al., 2015).

Vaccinatiegraad van patiënten hoog, van medisch personeel aanzienlijk lager

In het algemeen is de vaccinatiegraad van patiënten met een verhoogd risico op hepatitis B-besmetting, bijvoorbeeld hemodialysepatiënten en verstandelijke gehandicapten die in een instelling verblijven, hoger dan 90%. De vaccinatiegraad onder medisch en paramedisch personeel is zeer wisselend. In ziekenhuizen is ongeveer 75% gevaccineerd. In andere sectoren van de gezondheidszorg is de vaccinatiegraad aanzienlijk lager (circa 25-35%) of onbekend (de Wit et al., 2010).

Vaccinatiegraad groepen met risicovol seksueel gedrag niet optimaal

Sinds de start van het vaccinatieprogramma voor risicogroepen in 2002, hebben ruim 46.000 mannen die seks hebben met mannen (MSM) één vaccin ontvangen, ruim 35.000 MSM hebben twee vaccinaties gehad en bijna 30.000 MSM zijn met drie vaccinaties volledig gevaccineerd (van Oeffelen et al., 2015). Ondanks intensivering blijft er nog steeds transmissie plaatsvinden onder MSM en is het bereik van vaccinatie onder risicogroepen dus onvolledig.

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. van der Maas PJ, Schönbeck Y, Hirschberg H. Prenatale ScreeningInfectieziekten en Erytrocyten-immunisatie. Leiden: TNO; 2015. Bron
  2. de Wit GA, Kretzschmar MEE, Smits LJM, Struijs JN, Postma MJ, van de Laar MJW, et al. Kosten-effectiviteit van algemene vaccinatie tegen hepatitis B; interimrapportage. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2010. Bron
  3. van Oeffelen AAM, van Aar F, van den Broek IVF, Op de Coul ELM, Woestenberg PJ, Heijne JCM, et al. Sexually transmitted infections, including HIV, in the Netherlands in 2014. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2015. Bron

Verantwoording

Definities
  • Seksueel overdraagbare aandoeningen zijn bacteriële of virale infectieziekten

    Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa's) zijn infectieziekten die meestal worden veroorzaakt door een bacterie of virus.
    •    Bacteriële soa's zijn Chlamydia, gonorroe en syfilis;
    •    Virale soa's zijn genitale wratten, hepatitis B, herpes genitalis en hiv.
    Soa's worden overgedragen via sperma, bloed, vaginaal vocht en bij contact van de slijmvliezen.

  • Chlamydia is bacteriële seksueel overdraagbare aandoening

    Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening (soa) die veroorzaakt wordt door de bacterie Chlamydia trachomatis. Chlamydia kan behalve door onbeschermd seksueel contact (urogenitale, anorectale en orale chlamydia) ook worden overgedragen van moeder op kind tijdens de geboorte (perinatale chlamydia).

  • LGV is een ernstig type chlamydia bij mannen

    Een specifiek type chlamydia-infectie bij mannen is Lymphogranuloma venereum (LGV). LGV heeft een ernstig ziekteverloop. Het veroorzaakt een ontsteking van de lymfeklieren, met als mogelijk gevolg genitale en anale zweren. LGV-patiënten met dergelijke zweren zijn vatbaarder voor hiv en andere soa. Bovendien kunnen zij als gevolg van de zweren eerder anderen besmetten (Bron: LCI protocol chlamydia en LGV).

  • Genitale wratten

    Genitale wratten, ook wel condylomata acuminata genoemd, is een virale seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door het humaan papilloma virus (HPV), type 6 en 11. De HPV-typen 6 en 11 behoren tot de laagrisicotypen van het HPV-virus en zijn niet kankerverwekkend. De hoogrisicotypen van het HPV-virus (met name typen 16 en 18) spelen een rol bij het ontstaan van  baarmoederhalskanker (Zur Hausen, 2002). De eerste verschijnselen van genitale wratten zijn jeuk en irritatie bij de geslachtsorganen. Soms ontstaat er maar één wratje, maar bij andere personen ontstaan er veel wratten in een kort tijdsbestek. De meeste geïnfecteerden hebben geen klachten, maar ze kunnen wel hun seksuele partners besmetten. De infectie heeft een chronisch karakter en de kans is groot dat genitale wratten na een behandeling terugkomen.

  • Gonorroe

    Gonorroe, ook wel druiper genoemd, is een seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door de bacterie Neisseria gonorrhoeae. Gonorroe kan behalve door onbeschermd seksueel contact (urogenitale, anorectale en orale gonorroe) ook worden overgedragen van moeder op kind tijdens de geboorte (perinatale gonorroe). 

  • Hepatitis B is een zeer besmettelijke virusinfectie

    Hepatitis B is een zeer besmettelijke infectie die wordt veroorzaakt door het hepatitis B-virus (HBV). Het virus nestelt zich in de levercellen van het lichaam. De immunologische reactie van de geïnfecteerde persoon bepaalt het klinisch beeld dat ontstaat. Er zijn twee vormen: acute en chronische hepatitis B. De meeste (>95%) volwassenen met hepatitis B genezen spontaan binnen drie tot zestien weken en worden immuun. Bij de overige personen wordt de ziekte chronisch (Maddrey, 2001). Chronische dragers blijven besmettelijk.

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Maddrey WC. Hepatitis B--an important public health issue. Clin Lab. 2001;47(1-2):51-5. Pubmed
  • Acute hepatitis B-infectie kan op verschillende manieren verlopen

    Na besmetting met het hepatitis B-virus is er een incubatietijd van 6 tot 26 weken. Vervolgens kan hepatitis B zich in de acute fase op twee manieren manifesteren:

    • Als een acute infectie met milde of geen ziekteverschijnselen.
    • Als een heftig ziektebeeld met vermoeidheid, koorts, gewrichtsklachten en geelzucht.
  • Herpes genitalis

    Herpes genitalis (ICD-9-code 054.1 en ICD-10-code A60) is een virale seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door het herpes simplex virus (HSV), type 1 of type 2. Bij ongeveer de helft van de gevallen van herpes genitalis is HSV-1 de oorzaak en bij de andere helft HSV-2. Het virus dringt de slijmvliezen van de mond, keel, ogen of geslachtsorganen binnen en verspreidt zich van hieruit tot in de gevoelszenuwen en blijft daar sluimerend aanwezig. Een HSV-infectie heeft dus een chronisch karakter.

    Aard en ernst ziekteverschijnselen vooral bepaald door type virus en geslacht geïnfecteerde

    De aard en ernst van de ziekteverschijnselen worden in belangrijke mate bepaald door het type virus, het geslacht van de geïnfecteerde en een eventuele eerdere niet-genitale infectie met HSV, en of er sprake is van een nieuwe (primaire) infectie of een recidief. Er is geen verschil in ziekteverschijnselen tussen HSV-1 en HSV-2-infecties (Holmes et al., 2008). 

  • Syfilis is een bacteriële soa

    Syfilis is een bacteriële soa die wordt veroorzaakt door de bacterie Treponema pallidum. Via de lymfebanen wordt de bacterie naar de lymfeklieren geleid en uiteindelijk vindt ook verspreiding via het bloed naar de verschillende organen plaats. Syfilis heeft een zeer wisselend klinisch beloop, wat er toe kan leiden dat de verschijnselen van syfilis niet of pas laat herkend worden.

  • Syfilis kent een besmettelijke en een niet-besmettelijke fase

    Syfilis kent een besmettelijk en een niet-besmettelijke fase. Bij de besmettelijke fase spreekt men van infectieuze syfilis; deze bestaat uit primaire, secundaire en latente syfilis. De niet-besmettelijke fase wordt ook wel tertiaire syfilis genoemd. In de tekst spreken we in principe van syfilis; als het om tertiaire syfilis gaat is dat expliciet vermeld.

  • Beloop en belangrijkste ziekteverschijnselen van syfilis

    • Primaire syfilis heeft een incubatietijd die varieert van tien tot negentig dagen (gemiddeld drie weken). Belangrijkste ziekteverschijnsel is een zweer op de plaats van de infectie (meestal rond de penis of vagina, maar soms ook bij de anus of in de mond); deze geneest vaak spontaan binnen drie tot zes weken.
    • Van de onbehandelde patiënten ontstaat bij 60-90% na drie tot zes weken secundaire syfilis. Ziekteverschijnselen zijn onder andere huiduitslag, misselijkheid, koorts en spier- en gewrichtspijnen. De klachten herstellen meestal spontaan.
    • Daarna kan bij een deel van de patiënten latente syfilis ontstaan. De vroege variant (de infectie bestaat minder dan een jaar) is besmettelijk, de late variant is niet besmettelijk. Meestal zijn er geen ziekteverschijnselen, maar sommige patiënten krijgen in deze fase opnieuw zweren. Twee derde van de onbehandelde patiënten houdt levenslang latente syfilis.
    • Bij ongeveer een derde van de onbehandelde patiënten met latente syfilis ontstaat tertiaire syfilis. In deze fase is de syfilis niet meer besmettelijk. Bij deze groep kunnen twee tot vier jaar na de infectie de inwendige organen worden aangetast, zoals hart en bloedvaten of het zenuwstelsel. In dit stadium kan ook neurosyfilis ontstaan; dit kan gepaard gaan met hoofdpijn, verwardheid, persoonlijkheidsverandering, uitval van hersenzenuwen en dementie.
Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over soa

    Bron Indicator in VZinfo Gepresenteerde populatie VZinfo Meer informatie
    Osiris Incidentie van hepatitis B Nederlandse bevolking  Osiris

    Nivel Zorgregistraties eerste lijn

    Incidentie en prevalentie van soa Nederlandse bevolking NZR
    Seksueel Overdraagbare Aandoeningen Peilstation

    Positieve testuitslagen: bij chlamydia, gonorroe, syfilis en hiv; aantal gediagnosticeerde gevallen ten opzichte van het aantal consulten: herpes genitalis en genitale wratten

    Nederlandse bevolking

    Seksueel Overdraagbare Aandoeningen Peilstation

    Landelijke database Stichting HIV Monitoring

    Incidentie en prevalentieprevalentie van hiv en aids.

    Nederlandse bevolking

    Landelijke database Stichting HIV Monitoring
    CBS Doodsoorzakenstatistiek Aantal sterfgevallen Nederlandse bevolking

    CBS Doodsoorzakenstatistiek

    Landelijke Medische Registratie (LMR)

    Klinische opnamedagen, klinische opnamen, gemiddelde opnameduur, dagopnamen
     

    Nederlandse bevolking LMR
    Kosten van Ziektenstudie Kosten van zorg voor soa Nederlandse bevolking Kosten van Ziekten database
Methoden
  • AVG

    In mei 2018 ging de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) van kracht. Hierdoor is voor 17.188 consulten geen informatie beschikbaar in de nationale database omdat de cliënt bezwaar maakte tegen het delen van consultgegevens met het RIVM voor surveillancedoeleinden. De figuren en tabellen gebruikmakende van Centra Seksuele Gezondheid (CSG) data zijn daarom gebaseerd op de 135.029 geregistreerde consulten.