Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

SoaCijfers & ContextOorzaken

Cijfers & Context

Chlamydia is de meest voorkomende soa

Regionaal & Internationaal

Centrum seksuele gezondheid bij vrijwel elke GGD

Kosten

Zorguitgaven soa 73 miljoen euro in 2017

Preventie & Zorg

Aantal ziekenhuisopnamen voor soa afgenomen

Oorzaken van soa

Overdracht van soa meestal via onbeschermd seksueel contact

Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa) zijn infectieziekten die meestal worden veroorzaakt door een bacterie of virus. Meestal vindt de overdracht van het virus of de bacterie plaats via onbeschermd seksueel contact (oraal, vaginaal of anaal), maar er zijn ook andere overdrachtsroutes. Zo kunnen tijdens de geboorte soa worden overgedragen van moeder op kind. Tijdens de zwangerschap kunnen kinderen al besmet worden met hepatitis B, syfilis, hiv en zeldzame gevallen van herpes genitalis. Enkele soa zijn ook overdraagbaar via bloed. Syfilis, hiv en hepatitis B kunnen ook worden overgedragen door bijvoorbeeld een bloedtransfusie of door gebruik van besmette naalden. In Nederland worden alle bloeddonoren getest op syfilis, hepatitis B en het hiv-virus.

Risicogroepen hebben relatief vaak onbeschermd seksueel contact

Sommige groepen mensen hebben een verhoogd risico om een soa te krijgen vanwege seksueel risicogedrag, zoals onbeschermd seksueel contact. Dat zijn met name:

  • mannen die seks hebben met mannen (MSM);
  • jonge heteroseksuele mannen en vrouwen;
  • bepaalde allochtone bevolkingsgroepen, zoals mensen van Surinaamse en Antilliaanse/Arubaanse afkomst.

Meer informatie

Oorzaken hiv en aids

Verspreiding van infectie onder meer via bloed en sperma

Een hiv-infectie kan zich verspreiden via:

  • Onveilige handelingen met bloed en sperma; beide bevatten bij hiv-geïnfecteerden een hoge concentratie van hiv.
  • Onbeschermd anaal of vaginaal seksueel contact met een drager van het virus. Vaginaal vocht en voorvocht bevatten bij hiv-geïnfecteerden een lagere concentratie van hiv dan bloed en sperma.
  • Overdracht van moeder op kind gedurende de zwangerschap, bij geboorte of via borstvoeding.

De concentratie van hiv in speeksel, zweet, traanvocht en urine is te laag om infectieus te zijn. Verspreiding via speeksel en huishoudelijk contact (servies, bestek, toilet) treedt hierdoor niet op.

Besmettelijkheid is groter tijdens infectie met andere soa

Mensen die geïnfecteerd raken met een andere seksueel overdraagbare aandoening zijn op dat moment ook extra besmettelijk voor een hiv-infectie. Het risico op een hiv-infectie is dan 2,5 tot 5 maal hoger dan gemiddeld.

Niet iedereen even gevoelig voor hiv en aids

Niet iedereen is even gevoelig voor hiv. Dit heeft te maken met de genetische variatie in genen die betrokken zijn bij het afweersysteem. Dragers van een bepaalde genetische mutatie zijn beschermd tegen aids of maken een tragere ontwikkeling van de infectie door (Kimman et al., 2007). 5-15% van de blanke bevolking heeft deze mutatie. Mogelijk zijn er meerdere genen betrokken bij de gevoeligheid voor infectie door hiv en het ziekteverloop (Fellay et al., 2007; Kellam & Weiss, 2006).

Experts en redactie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Kimman TG, Janssen R, Hoebee B. [Effect of genetic polymorphisms on the susceptibility to and course of infectious diseases]. Ned Tijdschr Geneeskd. 2007;151(9):519-24. Pubmed
  2. Fellay J, Shianna KV, Ge D, Colombo S, Ledergerber B, Weale M, et al. A whole-genome association study of major determinants for host control of HIV-1. Science. 2007;317(5840):944-7. Pubmed | DOI
  3. Kellam P, Weiss RA. Infectogenomics: insights from the host genome into infectious diseases. Cell. 2006;124(4):695-7. Pubmed | DOI

Oorzaken chlamydia

Chlamydia wordt veroorzaakt door een bacterie

Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening die wordt veroorzaakt door de bacterie Chlamydia trachomatis. Chlamydia kan behalve door onbeschermd seksueel contact (urogenitale, anorectale en orale chlamydia) ook worden overgedragen van moeder op kind tijdens de geboorte (perinatale chlamydia).

Experts en redactie

Oorzaken genitale wratten

Genitale wratten veroorzaakt door HPV

Genitale wratten is een virale seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door het humaan papilloma virus (HPV). Het virus wordt overgedragen via seks. Daarnaast kan het virus van moeder op kind worden overgedragen tijdens de geboorte. Een andere minder vaak voorkomende route van overdracht is contact met een handdoek, washand of vingers van een patiënt, wanneer deze kort daarvoor met de geslachtsorganen in aanraking zijn geweest.

Oorzaken gonorroe

Gonorroe meestal veroorzaakt door onveilige seks

Gonorroe is een seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door de bacterie Neisseria gonorrhoeae. Gonorroe wordt meestal overgedragen door onveilige seks. Het kan ook bij de geboorte worden overgedragen van moeder op kind (perinatale gonorroe).

Experts en redactie

Oorzaken hepatitis B

Onbeschermd seksueel contact belangrijkste oorzaak

In Nederland wordt acute hepatitis B meestal overgebracht via onbeschermd seksueel contact, te weten in 64% van de gevallen. Hieronder zijn veel homo- en biseksuele contacten (Visser et al., 2017).

Virus ook overdraagbaar door geïnfecteerd bloed

Hepatitis B kan ook worden overgedragen via contact met geïnfecteerd bloed of via lichaamsvloeistoffen die geïnfecteerd bloed bevatten. Besmetting via bloed-bloedcontact kan zich bijvoorbeeld voordoen bij mensen die een bloedtransfusie ondergaan of bij zorgverleners die zich prikken met een besmette naald.

Diverse groepen hebben verhoogd risico

Diverse groepen mensen hebben een verhoogd risico op besmetting met het hepatitis B-virus (Gezondheidsraad, 2009; VWS, 2010).

  • Werkers in de gezondheidszorg, druggebruikers en mensen met een piercing lopen risico op contact met besmette naalden.
  • Mensen die in het buitenland een bloedtransfusie of ingreep ondergaan of pasgeborenen met een geïnfecteerde moeder vormen een risicogroep vanwege bloed-bloedcontact.
  • Leden van een gezin of woongemeenschap kunnen elkaar besmetten met het hepatitis B-virus door hun frequente en intensieve contact. Vooral jonge kinderen kunnen de ziekte krijgen via bijvoorbeeld wondjes en tondeuses (bloed-bloedcontact) of het uitwisselen van tandenborstels (contact met bloed of bloedbevattend speeksel).
  • Personen met het syndroom van Down hebben een verhoogd risico door specifieke omgangsvormen (bijten, kwijlen, automutilatie, seks).

Jonge kinderen met hepatitis B hebben een groot risico op de chronische vorm.  Het risico dat een besmette moeder tijdens of vlak na de bevalling het virus overbrengt op haar kind is meer dan 90% (LCI-richtlijnen).

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Visser M, van Aar F, van Oeffelen AAM, van den Broek IVF, Op de Coul ELM, Hofstraat SHI, et al. Sexually transmitted infections including HIV, in the Netherlands in 2016. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM/CIb); 2017. Bron | DOI
  2. Gezondheidsraad. Algemene vaccinatie tegen hepatitis B herbeoordeeld. Den Haag: Gezondheidsraad; 2009. Bron
  3. VWS. Vaccinaties tegen hepatitis B en pneumokokkeninfecties binnen het Rijksvaccinatieprogramma. Den Haag: Ministerie van VWS; 2010. Bron

Oorzaken herpes genitalis

Herpers genitalis wordt veroorzaakt door herpes simplex virus

Herpes genitalis is een virale seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door het herpes simplex virus (HSV), type 1 of type 2. De aard en ernst van de ziekteverschijnselen worden in belangrijke mate bepaald door het type virus, het geslacht van de geïnfecteerde en een eventuele eerdere niet-genitale infectie met HSV, en of er sprake is van een nieuwe (primaire) infectie of een recidief. Een HSV-infectie heeft een chronisch karakter.

Herpes neonatorum overgedragen van moeder op kind tijdens geboorte

Het herpes simplex virus kan behalve door onbeschermd seksueel contact ook worden overgedragen van moeder op kind tijdens de geboorte (herpes neonatorum) en in zeldzame gevallen tijdens de zwangerschap.

Mensen met herpes genitalis dragen virus levenslang bij zich

Wie eenmaal geïnfecteerd is met het herpesvirus, draagt het virus levenslang bij zich. Daardoor zijn terugkerende ulceraties (recidieven) mogelijk. Deze kunnen optreden onder invloed van koorts, verminderde weerstand, vermoeidheid, stress, menstruele cyclus en ultraviolette straling. De meerderheid van de besmettingen blijkt via asymptomatische dragers te verlopen (Bron: LCI-richtlijnen). Bij terugkerende infecties (recidieven) zijn de verschijnselen minder ernstig en duren ze minder lang dan bij primaire infecties. Hoelang recidieven optreden en hoe vaak hangt af van het type virus en van de karakteristieken van de patiënt. Na een jaar heeft circa 25% van de patiënten met HSV-1 en 89% van de patiënten met HSV-2 ten minste één recidief doorgemaakt. HSV-1 recidiveert genitaal dus beduidend minder vaak dan HSV-2 (Holmes et al., 2008).

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Holmes KK, Sparling PF, Stamm WE, Piot P, Wasserheit JN, Corey L. Sexually transmitted diseases. 4th ed. New York: McGraw-Hill; 2008. Bron

Oorzaken syfilis

Syfilis wordt overgedragen via slijmvlies en bloed

Syfilis wordt veroorzaakt door de bacterie Treponema pallidum. Infectie vindt vaak plaats via:

  • Slijmvlies of huidepitheel: tijdens onbeschermd genitaal, anaal  of oraal seksueel contact.
  • Bloed: bijvoorbeeld via een bloeddonor of van moeder op kind bij zwangere vrouwen via de navelstreng, of via seksueel contact.

Syfilis wordt vaak niet of pas heel laat herkend omdat het een zeer wisselend klinisch beloop heeft.

Meer informatie

Experts en redactie

Verantwoording

Definities
  • Seksueel overdraagbare aandoeningen zijn bacteriële of virale infectieziekten

    Seksueel overdraagbare aandoeningen (soa's) zijn infectieziekten die meestal worden veroorzaakt door een bacterie of virus.
    •    Bacteriële soa's zijn Chlamydia, gonorroe en syfilis;
    •    Virale soa's zijn genitale wratten, hepatitis B, herpes genitalis en hiv.
    Soa's worden overgedragen via sperma, bloed, vaginaal vocht en bij contact van de slijmvliezen.

  • Chlamydia is bacteriële seksueel overdraagbare aandoening

    Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening (soa) die veroorzaakt wordt door de bacterie Chlamydia trachomatis. Chlamydia kan behalve door onbeschermd seksueel contact (urogenitale, anorectale en orale chlamydia) ook worden overgedragen van moeder op kind tijdens de geboorte (perinatale chlamydia).

  • LGV is een ernstig type chlamydia bij mannen

    Een specifiek type chlamydia-infectie bij mannen is Lymphogranuloma venereum (LGV). LGV heeft een ernstig ziekteverloop. Het veroorzaakt een ontsteking van de lymfeklieren, met als mogelijk gevolg genitale en anale zweren. LGV-patiënten met dergelijke zweren zijn vatbaarder voor hiv en andere soa. Bovendien kunnen zij als gevolg van de zweren eerder anderen besmetten (Bron: LCI protocol chlamydia en LGV).

  • Genitale wratten

    Genitale wratten, ook wel condylomata acuminata genoemd, is een virale seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door het humaan papilloma virus (HPV), type 6 en 11. De HPV-typen 6 en 11 behoren tot de laagrisicotypen van het HPV-virus en zijn niet kankerverwekkend. De hoogrisicotypen van het HPV-virus (met name typen 16 en 18) spelen een rol bij het ontstaan van  baarmoederhalskanker (Zur Hausen, 2002). De eerste verschijnselen van genitale wratten zijn jeuk en irritatie bij de geslachtsorganen. Soms ontstaat er maar één wratje, maar bij andere personen ontstaan er veel wratten in een kort tijdsbestek. De meeste geïnfecteerden hebben geen klachten, maar ze kunnen wel hun seksuele partners besmetten. De infectie heeft een chronisch karakter en de kans is groot dat genitale wratten na een behandeling terugkomen.

  • Gonorroe

    Gonorroe, ook wel druiper genoemd, is een seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door de bacterie Neisseria gonorrhoeae. Gonorroe kan behalve door onbeschermd seksueel contact (urogenitale, anorectale en orale gonorroe) ook worden overgedragen van moeder op kind tijdens de geboorte (perinatale gonorroe). 

  • Hepatitis B is een zeer besmettelijke virusinfectie

    Hepatitis B is een zeer besmettelijke infectie die wordt veroorzaakt door het hepatitis B-virus (HBV). Het virus nestelt zich in de levercellen van het lichaam. De immunologische reactie van de geïnfecteerde persoon bepaalt het klinisch beeld dat ontstaat. Er zijn twee vormen: acute en chronische hepatitis B. De meeste (>95%) volwassenen met hepatitis B genezen spontaan binnen drie tot zestien weken en worden immuun. Bij de overige personen wordt de ziekte chronisch (Maddrey, 2001). Chronische dragers blijven besmettelijk.

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Maddrey WC. Hepatitis B--an important public health issue. Clin Lab. 2001;47(1-2):51-5. Pubmed
  • Acute hepatitis B-infectie kan op verschillende manieren verlopen

    Na besmetting met het hepatitis B-virus is er een incubatietijd van 6 tot 26 weken. Vervolgens kan hepatitis B zich in de acute fase op twee manieren manifesteren:

    • Als een acute infectie met milde of geen ziekteverschijnselen.
    • Als een heftig ziektebeeld met vermoeidheid, koorts, gewrichtsklachten en geelzucht.
  • Herpes genitalis

    Herpes genitalis (ICD-9-code 054.1 en ICD-10-code A60) is een virale seksueel overdraagbare aandoening (soa) die wordt veroorzaakt door het herpes simplex virus (HSV), type 1 of type 2. Bij ongeveer de helft van de gevallen van herpes genitalis is HSV-1 de oorzaak en bij de andere helft HSV-2. Het virus dringt de slijmvliezen van de mond, keel, ogen of geslachtsorganen binnen en verspreidt zich van hieruit tot in de gevoelszenuwen en blijft daar sluimerend aanwezig. Een HSV-infectie heeft dus een chronisch karakter.

    Aard en ernst ziekteverschijnselen vooral bepaald door type virus en geslacht geïnfecteerde

    De aard en ernst van de ziekteverschijnselen worden in belangrijke mate bepaald door het type virus, het geslacht van de geïnfecteerde en een eventuele eerdere niet-genitale infectie met HSV, en of er sprake is van een nieuwe (primaire) infectie of een recidief. Er is geen verschil in ziekteverschijnselen tussen HSV-1 en HSV-2-infecties (Holmes et al., 2008). 

  • Syfilis is een bacteriële soa

    Syfilis is een bacteriële soa die wordt veroorzaakt door de bacterie Treponema pallidum. Via de lymfebanen wordt de bacterie naar de lymfeklieren geleid en uiteindelijk vindt ook verspreiding via het bloed naar de verschillende organen plaats. Syfilis heeft een zeer wisselend klinisch beloop, wat er toe kan leiden dat de verschijnselen van syfilis niet of pas laat herkend worden.

  • Syfilis kent een besmettelijke en een niet-besmettelijke fase

    Syfilis kent een besmettelijk en een niet-besmettelijke fase. Bij de besmettelijke fase spreekt men van infectieuze syfilis; deze bestaat uit primaire, secundaire en latente syfilis. De niet-besmettelijke fase wordt ook wel tertiaire syfilis genoemd. In de tekst spreken we in principe van syfilis; als het om tertiaire syfilis gaat is dat expliciet vermeld.

  • Beloop en belangrijkste ziekteverschijnselen van syfilis

    • Primaire syfilis heeft een incubatietijd die varieert van tien tot negentig dagen (gemiddeld drie weken). Belangrijkste ziekteverschijnsel is een zweer op de plaats van de infectie (meestal rond de penis of vagina, maar soms ook bij de anus of in de mond); deze geneest vaak spontaan binnen drie tot zes weken.
    • Van de onbehandelde patiënten ontstaat bij 60-90% na drie tot zes weken secundaire syfilis. Ziekteverschijnselen zijn onder andere huiduitslag, misselijkheid, koorts en spier- en gewrichtspijnen. De klachten herstellen meestal spontaan.
    • Daarna kan bij een deel van de patiënten latente syfilis ontstaan. De vroege variant (de infectie bestaat minder dan een jaar) is besmettelijk, de late variant is niet besmettelijk. Meestal zijn er geen ziekteverschijnselen, maar sommige patiënten krijgen in deze fase opnieuw zweren. Twee derde van de onbehandelde patiënten houdt levenslang latente syfilis.
    • Bij ongeveer een derde van de onbehandelde patiënten met latente syfilis ontstaat tertiaire syfilis. In deze fase is de syfilis niet meer besmettelijk. Bij deze groep kunnen twee tot vier jaar na de infectie de inwendige organen worden aangetast, zoals hart en bloedvaten of het zenuwstelsel. In dit stadium kan ook neurosyfilis ontstaan; dit kan gepaard gaan met hoofdpijn, verwardheid, persoonlijkheidsverandering, uitval van hersenzenuwen en dementie.
Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over soa

    Bron Indicator in VZinfo Gepresenteerde populatie VZinfo Meer informatie
    Osiris Incidentie van hepatitis B Nederlandse bevolking  Osiris

    Nivel Zorgregistraties eerste lijn

    Incidentie en prevalentie van soa Nederlandse bevolking NZR
    Seksueel Overdraagbare Aandoeningen Peilstation

    Positieve testuitslagen: bij chlamydia, gonorroe, syfilis en hiv; aantal gediagnosticeerde gevallen ten opzichte van het aantal consulten: herpes genitalis en genitale wratten

    Nederlandse bevolking

    Seksueel Overdraagbare Aandoeningen Peilstation

    Landelijke database Stichting HIV Monitoring

    Incidentie en prevalentieprevalentie van hiv en aids.

    Nederlandse bevolking

    Landelijke database Stichting HIV Monitoring
    CBS Doodsoorzakenstatistiek Aantal sterfgevallen Nederlandse bevolking

    CBS Doodsoorzakenstatistiek

    Landelijke Medische Registratie (LMR)

    Klinische opnamedagen, klinische opnamen, gemiddelde opnameduur, dagopnamen
     

    Nederlandse bevolking LMR
    Kosten van Ziektenstudie Kosten van zorg voor soa Nederlandse bevolking Kosten van Ziekten database
Methoden
  • AVG

    In mei 2018 ging de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) van kracht. Hierdoor is voor 17.188 consulten geen informatie beschikbaar in de nationale database omdat de cliënt bezwaar maakte tegen het delen van consultgegevens met het RIVM voor surveillancedoeleinden. De figuren en tabellen gebruikmakende van Centra Seksuele Gezondheid (CSG) data zijn daarom gebaseerd op de 135.029 geregistreerde consulten.