Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

Overspannenheid en burn-outCijfers & ContextTrends

Cijfers & Context

13% van de werknemers ervaart burn-outklachten

Regionaal & Internationaal

Nederlanders relatief vaak werkgerelateerde stress

Kosten

Niet beschikbaar

Preventie & Zorg

Niet beschikbaar

Trend in overspannenheid in de huisartsenpraktijk

Jaarprevalentie van overspannenheid, 1991-2014

MannenVrouwen
1991100100
19929890
19939286
19948983
19958781
19968778
19978674
19988673
19998472
20008574
20018574
20028573
20038373
20048174
20058074
20067873
20077871
20087670
20097668
20107667
20117867
20128166
20138169
20148373

Bron: RNH-Limburg

  • De indexcijfers zijn gebaseerd op 3-jaars voortschrijdende gemiddelden.
  • ​Gestandaardiseerd naar de bevolking van Nederland in 2010.
  • Geïndexeerd (1991 = 100)
  • ICPC-code P78 (neurasthenie/surmenage)

Aantal mensen met overspannenheid gedaald

In de periode 1991-2014 is het aantal personen met neurasthenie/surmenage in de huisartsenpraktijk gedaald. De veranderingen in jaarprevalenties van overspannenheid door de tijd verlopen voor mannen en vrouwen vergelijkbaar (RNH-Limburg). Over de gehele periode is de jaarprevalentie voor vrouwen iets verder gedaald dan voor mannen. De weergegeven trend is gecorrigeerd voor veranderingen in de omvang en leeftijdssamenstelling van de bevolking (standaardisatie).

Meer informatie

Trend in zelfgerapporteerde burn-out bij werknemers

Burn-outklachten, 2007-2015

MannenVrouwen
2007100100
2008111109
2009115108
2010118114
2011116110
2012114119
2013112106
2014124131
2015112128

Bron: NEA, 2015

  • Geïndexeerd (2007 = 100)
  • Door wijziging in methodologie tussen 2013 en 2014 kan er mogelijk sprake zijn van een trendbreuk.

Minimale toename burn-outklachten onder werknemers

In de periode 2007-2015 is het percentage werknemers dat aangeeft burn-outklachten te hebben licht gestegen. Tot 2013 verliep de trend voor mannen en vrouwen vrijwel gelijk. Vanaf 2013 is er een iets sterkere stijging te zien onder vrouwelijke werknemers dan onder mannelijke werknemers die aangeven burn-outklachten te hebben. Dit blijkt uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) onder werknemers (Hooftman et al., 2016).

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Hooftman WE, Mars GMJ, Janssen B, de Vroome EMM, Janssen BJM, Michiels JEM, et al. Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2015: Methodologie en globale resultaten. Leiden / Heerlen: TNO / CBS; 2016. Bron

Trend in meldingen burn-out bij werknemers

Burn-out vaker geregistreerd als beroepsziekte

Het aantal meldingen van overspannenheid en burn-out als beroepsziekte is sinds 2012 flink gestegen. In 2015 werden er 1.989 meldingen gedaan door bedrijfsartsen van overspannenheid en burn-out (Hooftman et al., 2016). Dit is bijna een kwart van het totaal aantal meldingen dat dat jaar bij het NCvB binnenkwam. Dit blijkt uit het rapport 'Beroepsziekten in Cijfers' van het NCvB en de registratie van het Peilstation Intensief Melden (PIM). Een mogelijke verklaring voor de stijging kan bewustwording zijn. In 2013 is de campagne 'Check je werkstress' van SZW gestart (SZW, 2017). Of dit daadwerkelijk de reden is voor de stijging van het aantal meldingen, is echter uit onderzoek niet te achterhalen.  

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Hooftman WE, Mars GMJ, Janssen B, de Vroome EMM, Janssen BJM, Michiels JEM, et al. Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2015: Methodologie en globale resultaten. Leiden / Heerlen: TNO / CBS; 2016. Bron

Verantwoording

Definities
  • Definities van burn-out en overspannenheid

    Burn-out en overspannenheid zijn stress-gerelateerde ziekten

    Burn-out en overspannenheid zijn stress-gerelateerde aandoeningen waarbij verschillende klachten optreden zoals vermoeidheid, prikkelbaarheid en emotionele labiliteit. Meestal wordt burn-out opgevat als een vorm van overspannenheid waarbij het chronische karakter en vermoeidheid meer centraal staan. Zowel stressoren uit de omgeving als persoonlijke eigenschappen spelen een rol bij het ontstaan van overspannenheid en burn-out. Een omgevingsstressor is bijvoorbeeld de combinatie privé en werk. Copingvaardigheden zijn van belang om stress goed te kunnen hanteren: een falende coping verhoogt het risico op het ontstaan van burn-out.

    Verschillende termen voor overspannenheid en burn-out

    Beroepsgroepen in de zorg gebruiken verschillende benamingen voor stress-gerelateerde ziekten en spanningsklachten, zoals overspannenheid, chronische stress, aanpassingstoornis, surmenage, neurasthenie en burn-out. Overspannenheid en burn-out zijn geen bestaande diagnostische categorieën in de DSM-IV en ICD-10. Wel zijn het veel gebruikte diagnosen in de eerstelijnszorg. Huisartsen gebruiken de ICPC-code P78: neurasthenie/surmenage. Andere eerstelijnsdisciplines gebruiken vaak de definitie uit de ‘Multidisciplinaire richtlijn overspanning en burn-out voor eerstelijnsprofessionals’ (Verschuren et al., 2011). Bedrijfsartsen gebruiken deze richtlijn ook bij het registreren van beroepsziekten.

    Definities overspannenheid en burn-out in multidisciplinaire richtlijn

    Uit: Verschuren et al., 2011

    Er is sprake van overspannenheid als voldaan is aan alle vier onderstaande criteria:

    A. Ten minste drie van de volgende klachten zijn aanwezig:

    • moeheid
    • gestoorde of onrustige slaap
    • prikkelbaarheid
    • niet tegen drukte/herrie kunnen
    • emotionele labiliteit
    • piekeren
    • zich gejaagd voelen
    • concentratieproblemen en/of vergeetachtigheid

    B. Gevoelens van controleverlies en/of machteloosheid treden op als reactie op het niet meer kunnen hanteren van stressoren in het dagelijks functioneren. De stresshantering schiet tekort; de persoon kan het niet meer aan en heeft het gevoel de grip te verliezen.

    C. Er bestaan significante beperkingen in het beroepsmatig en/of sociaal functioneren.

    D. De distress, controleverlies en disfunctioneren zijn niet uitsluitend het directe gevolg van een psychiatrische stoornis.

    Er is sprake van burn-out als voldaan is aan alle drie onderstaande criteria:

    a. Er is sprake van overspannenheid.

    b. De klachten zijn meer dan 6 maanden geleden begonnen.

    c. Gevoelens van moeheid en uitputting staan sterk op de voorgrond.

    Burn-out als vorm van overspannenheid

    In de definitie uit de multidisciplinaire richtlijn is burn-out een vorm van overspannenheid (Verschuren et al., 2011). Bij burn-out staan het chronische karakter en de vermoeidheid meer op de voorgrond dan bij overspannenheid. Mensen met burn-out volgens deze definitie moeten vaak één of meerdere rollen (gedeeltelijk) neerleggen. De acht klachten in de definitie van overspannenheid worden gezien als kernsymptomen van overspannenheid en burn-out. Stressoren kunnen afkomstig zijn uit zowel de werk- als privé-situatie. 

    Zelfrapportage van burn-out gerelateerde klachten

    Naast diagnosen door zorgverleners, wordt burn-out vaak vastgesteld met behulp van zelfrapportage in vragenlijsten. In deze opvatting bestaat burn-out uit drie dimensies: emotionele uitputting, distantie ten opzichte van het werk en een verminderd gevoel van competentie. Deze definitie zien we ook terug in VZinfo.nl.

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Verschuren CM, Terluin B, Loo MAJM, Vendrig AA, Bastiaanssen MHH, Vriezen JA. Eén lijn in de eerste lijn bij overspanning en burnout. Multidisciplinaire richtlijn overspanning en burnout voor eerstelijns professionals. Amsterdam, Utrecht: LVE, NHG, NVAB; 2011. Bron
Bronverantwoording
  • Huisartsenregistratie van neurasthenie/surmenage

    Voor bepaling van de prevalentie en het aantal nieuwe gevallen van neurasthenie/surmenage (Huidige situatie) zijn gegevens gebruikt van de NIVEL Zorgregistraties eerste lijn. Voor de beschrijving van de trend in prevalentie en het aantal nieuwe gevallen van neurasthenie/surmenage is gebruikgemaakt van een andere huisartsenregistratie: RNH-Limburg. De registratie over het voorkomen van ziekten in de huisartsenpraktijk van RNH-Limburg gaat terug tot 1987. NIVEL Zorgregistraties eerste lijn heeft gegevens over een kortere periode en wordt daarom niet gebruikt voor de beschrijving van de trends.

    Huisartsen gebruiken de ICPC-code P78: neurasthenie/surmenage.

    Meer informatie over het schatten van de morbiditeit op basis van gegevens uit huisartsenregistraties is te vinden in Gebruik van huisartsenregistraties voor schattingen morbiditeit.

    Bronnen en literatuur

    Bronnen

    1. NIVEL Zorgregistraties eerste lijn, NIVEL Zorgregistraties. zorggegevens.nl
    2. RNH, Registratienet Huisartspraktijken Limburg. zorggegevens.nl
  • Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA): Overspannenheid en burn-out

    De NEA is een periodiek onderzoek naar arbeidsomstandigheden van werknemers tussen de 15 en 75 jaar in Nederland. Het betreft zelfgerapporteerde gegevens over arbeidsomstandigheden, ziekte en ziekteverzuim. TNO voert de NEA uit in opdracht van het ministerie van SZW en in samenwerking met TNS NIPO en het CBS. De NEA wordt sinds 2005 jaarlijks uitgevoerd en TNO publiceert de cijfers op StatLine. Tot 2013 deden jaarlijks gemiddeld ruim 23.000 werknemers mee. Vanaf 2014 is de steekproef vergroot van 80.000 naar 140.000 werknemers (Hooftman et al., 2016).

    In de NEA komen allerlei arbeidsgerelateerde onderwerpen aan bod. Burn-outklachten, oftewel emotionele uitputting door het werk, worden gemeten met vijf vragen die grotendeels zijn overgenomen uit Permanent Onderzoek LeefSituatie (POLS). De vragen uit POLS zijn een bewerking van items uit de Utrechtse Burn-out Schaal (UBOS) van Schaufeli & van Dierendonck (Hooftman et al., 2016).

    Daarnaast gaan een aantal vragen uit de enquête over werkdruk en werkstress. Hoewel werkstress niet hetzelfde is als burn-out of overspannenheid zijn er wel overeenkomsten. Verschijnselen van werkstress zijn bijvoorbeeld ernstige vermoeidheid, gespannenheid of nervositeit. Deze vorm van ‘cognitieve belasting’ is gemeten met behulp van drie vragen die zijn afgeleid van de Job Content Questionnaire (JCQ) van Karasek. De vragen geven een indicatie van de kwalitatieve kant van werkdruk, i.c. het beslag dat het werk geestelijk legt op de werknemer (Hooftman et al., 2016).

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Hooftman WE, Mars GMJ, Janssen B, de Vroome EMM, Janssen BJM, Michiels JEM, et al. Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2015: Methodologie en globale resultaten. Leiden / Heerlen: TNO / CBS; 2016. Bron
  • Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB): Overspannenheid en burn-out

    Voor de bepaling van de incidentie en prevalentie van de beroepsziekte burn-out worden twee gegevensbronnen gebruikt van het Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB): Nationale Registratie Beroepsziekten en Peilstation Intensief Melden. Het NCvB registreert en signaleert beroepsziekten via het nationale melding- en registratiesysteem. Hierin worden meldingen van beroepsziekten door bedrijfsartsen geregistreerd. Volgens de Arbeidsomstandighedenwet is de bedrijfsarts of arbodienst verplicht om (vermoede) beroepsziekten te melden aan het NCvB. In aanvulling op deze Nationale Registratie Beroepsziekten worden in verschillende peilstations eveneens beroepsziekten geregistreerd met als doel betere cijfers te krijgen over het vóórkomen van beroepsziekten, zoals het Peilstation Intensief Melden (PIM). 

    Nationale Registratie Beroepsziekten

    Het totaal aantal meldingen van beroepsziekten is de laatste jaren iets toegenomen, naar ruim 8.000 meldingen per jaar. Naar schatting is dit een onderrapportage van het werkelijke aantal (NCvB, 2016). Bij het registreren van beroepsziekten gebruiken eerstelijnsdisciplines, waaronder bedrijfsartsen, vaak de definitie uit de ‘Multidisciplinaire richtlijn overspanning en burn-out voor eerstelijnsprofessionals’ (Verschuren et al., 2011). Een van de meest voorkomende beroepsziekten zijn de psychische aandoeningen. In 2015 betrof ongeveer 33% van alle meldingen aan het NCvB een psychische beroepsziekte. De meeste van deze meldingen betroffen de diagnose overspanning/burn-out (76%). 

    Peilstation Intensief Melden (PIM)

    In 2009 is het Peilstation Intensief Melden van start gegaan. Dit is een project waar meer dan 150 gemotiveerde bedrijfsartsen aan deelnemen. Deze PIM-bedrijfsartsen worden door middel van workshops begeleid bij de diagnose en melding van beroepsziekten en zijn onderdeel van het PIM bedrijfsartsen netwerk. Dankzij deze begeleiding melden PIM-bedrijfsartsen ongeveer twee keer zoveel beroepsziekten als andere bedrijfsartsen. Daarnaast geven ze regelmatig door over hoeveel mensen zij de zorg hebben en uit welke sectoren die afkomstig zijn. Tegen deze ‘risicopopulatie’ kunnen de meldingen dan worden afgezet en kan het NCvB de incidentie berekenen (het aantal nieuwe gevallen per 100.000 werknemers per jaar). Op die manier wordt ook kennis verkregen over beroepsziekten bij specifieke groepen werknemers. PIM-bedrijfsartsen maken bij de diagnose van overspanning/burn-out ook gebruik van de definitie uit de ‘Multidisciplinaire richtlijn overspanning en burn-out voor eerstelijnsprofessionals’ (Verschuren et al., 2011).

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. NCvB. Beroepsziekten in Cijfers 2016. Amsterdam: Nederlands Centrum voor Beroepsziekten (NCvB); 2016. Bron
    2. Verschuren CM, Terluin B, Loo MAJM, Vendrig AA, Bastiaanssen MHH, Vriezen JA. Eén lijn in de eerste lijn bij overspanning en burnout. Multidisciplinaire richtlijn overspanning en burnout voor eerstelijns professionals. Amsterdam, Utrecht: LVE, NHG, NVAB; 2011. Bron
  • European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA): Overspannenheid en burn-out

    EU-OSHA is het agentschap van de Europese Unie dat voorlichting geeft over veiligheid en gezondheid op het werk. De EU-OSHA voert enquêtes en opiniepeilingen uit in heel Europa. De peilingen zijn gericht op de meningen van werknemers en geven een momentopname van hoe risico's op de werkvloer worden beheerd en hoe mensen denken over hun werkomgeving. Peilingen kunnen daarnaast helpen bij het opsporen van nieuwe en opkomende risico's waar onderzoek naar moet worden gedaan (EU-OSHA).

    In 2013 is de laatste opiniepeiling gehouden. Er zijn toen 16.622 interviews afgenomen in 31 landen door heel Europa (ongeveer 500 interviews per land) (EU peiling 2013). In de enquête is aan de deelnemers gevraagd hoe vaak werkgerelateerde stress voorkomt. Werkstress is niet hetzelfde als burn-out of overspannenheid, maar er zijn wel overeenkomsten. Verschijnselen van werkstress zijn bijvoorbeeld ernstige vermoeidheid, gespannenheid of nervositeit.