Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

Antimicrobiële resistentie (AMR)Preventie & ZorgPreventie

Cijfers & Context

Antibioticaresistentie sinds 2012 stabiel

Regionaal & Internationaal

Relatief weinig resistentie in Nederland

Kosten

Jaarlijks 1,5 miljard vermijdbare zorgkosten in EU

Preventie & Zorg

Goede surveillance ondersteunt preventie

Aanbod preventie van antimicrobiële resistentie

Integrale aanpak resistentie

De aanpak van antibioticaresistentie richt zich niet alleen op de zorgsector, maar op alle terreinen waar de gezondheid van mensen wordt bedreigd door antibioticaresistente bacteriën: de zorg, dieren, voedsel en milieu. Antibiotica en resistente bacteriën kunnen bijvoorbeeld vanuit mens en dier in het water of de bodem terecht komen. De aanpak is integraal en wordt ook de One Health benadering genoemd. Daarbij is er specifiek aandacht voor innovatie zoals de ontwikkeling van nieuwe medicijnen, snellere diagnostiek en alternatieve behandelingen die er op gericht zijn het gebruik van antibiotica terug te dringen. Daarnaast is internationale samenwerking erg belangrijk, omdat resistente bacteriën zich over landsgrenzen kunnen verspreiden. Deze integrale aanpak van antibioticaresistentie is in juni 2015 door het Kabinet gepresenteerd. Daarbij heeft het kabinet een aantal maatregelen aangekondigd waarmee ze de aanpak van antibioticaresistentie wil intensiveren. Informatie over de voortgang daarvan staat hier: Kamerbrief over Voortgang aanpak antibioticaresistentie

Preventie gericht op drie pijlers

Op Volksgezondheidenzorg.info ligt de nadruk op preventie van antimicrobiële resistentie. Deze bestaat uit drie pijlers:

  • Bevorderen van zorgvuldig gebruik van antimicrobiële middelen bij mensen en dieren om ontstaan van resistentie tegen te gaan. 
  • Tegengaan van verspreiding van resistente micro-organismen tussen mensen, tussen dieren en tussen mensen en dieren.
  • Surveillance van antibioticagebruik en antimicrobiële resistentie.
     
Aanbod preventie en beleid antimicrobiële resistentie

Pijler

Aanbod

Tegengaan ontstaan resistentie

Richtlijnen humaan antibioticagebruik

Tegengaan ontstaan resistentie

Antibioticateams

Tegengaan ontstaan resistentie

EU wetgeving over veterinair antibioticagebruik

Voorkómen verspreiding resistentie

Richtlijnen infectiepreventie

Voorkómen verspreiding resistentie

SO-ZI/AMR

Surveillance

Surveillance van humaan antibioticagebruik

Surveillance

Surveillance van veterinair antibioticagebruik

Surveillance

Surveillance van antibioticaresistentie bij de mens

Surveillance

Surveillance van antibioticaresistentie bij dieren en dierlijke producten

 

Richtlijnen bevorderen zorgvuldig antibioticagebruik en infectiepreventie

Richtlijnen en deskundigheidsbevordering beogen zorgvuldig gebruik van antibiotica te bevorderen en verspreiding van resistentie tegen te gaan. Bij zorgvuldig gebruik gaat het om gebruik bij de juiste indicatie en in de juiste dosering. Ook gaat het om gebruik van antibiotica gericht op een specifieke bacterie (smalspectrum) in plaats van op meerdere bacteriën (breedspectrum) in situaties waarin gebruik van een smalspectrum antibioticum voldoende is. Daarnaast moeten alle ziekenhuizen sinds 1 januari 2014 een Antibioticateam (A-team) operationeel hebben. Dit A-team moet de naleving van de richtlijnen verbeteren en de uitvoering van het antibioticabeleid in de ziekenhuizen als geheel bewaken (SWAB, 2012). Deze antibioticateams passen samen met de richtlijnen voor zorgvuldig antibioticagebruik en infectiepreventie binnen het concept van antibiotic stewardship (Gezondheidsraad, 2015; SWAB, 2012). 

Surveillance draagt bij aan zorgvuldig gebruik en tegengaan van verspreiding

Surveillance van antibioticagebruik en –resistentie draagt bij aan zorgvuldig antibioticagebruik en het tegengaan van verspreiding van resistentie bij zowel mensen als dieren. Surveillance heeft tot doel: 

  • In kaart brengen van de omvang en trends in het vóórkomen van resistentie tegen antimicrobiële middelen.
  • Detecteren van nieuwe resistentieproblematiek.
  • Ontwikkelen en evalueren van adequate interventies (bijvoorbeeld via infectiepreventie maatregelen of het actualiseren van richtlijnen voor behandeling met antibiotica).

Meer informatie

Experts en redactie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. SWAB. De kwaliteit van het antibioticabeleid in Nederland. Advies aangaande het restrictief gebruik van antibiotica en het invoeren van Antibioticateams in de Nederlandse ziekenhuizen en in de Eerste lijn. Nijmegen: Stichting Werkgroep Antibioticabeleid; 2012. Bron
  2. Gezondheidsraad. Antibiotica in ziekenhuizen: profylaxe en antibiotic stewardship. Den Haag: Gezondheidsraad; 2015. Bron

Bereik preventie van antimicrobiële resistentie

Antimicrobiële Stewardship Monitor

In 2015 is de Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB) begonnen met de ontwikkeling van de Antimicrobiële Stewardship Monitor (NethMap, 2016). Deze monitor zal jaarlijks rapporteren over:

  1. De kwaliteit van het antibioticagebruik in Nederlandse ziekenhuizen
  2. De stewardshipactiviteiten van A-teams die bedoeld zijn om de kwaliteit van het gebruik van antimicrobiële middelen te meten en te verbeteren.

In 2016 retourneerden 42 van de 88 ziekenhuizen de vragenlijst behorende bij de Antimicrobiële Stewardship Monitor. Van deze 42 hadden er 37 een A-team en 4 waren bezig met de oprichting ervan. Uit gegevens van 7 ziekenhuizen blijkt dat 90-96% van een selectie van reservemiddelen passend was voorgeschreven, dat wil zeggen volgens de lokale richtlijnen of advies van een expert. Voor fluorochinolonen was de variatie echter groot (47-92%) (NethMap, 2017).  

Meer informatie

Experts en redactie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. NethMap. NethMap 2016: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2016. Bron
  2. NethMap. NethMap 2017: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2017. Bron

Effecten van preventie van antimicrobiële resistentie

Door preventiebeleid antibioticaresistentie in Nederland beperkt

Door een actief preventiebeleid gericht op het tegengaan van de ontwikkeling en verspreiding van resistente bacteriën is de antibioticaresistentie in Nederland vergeleken met andere landen beperkt. Een voorbeeld hiervan is de MRSA-bacterie. De verspreiding hiervan is beperkt door het strenge Nederlandse MRSA-beleid (screenings- en isolatiebeleid) (Gezondheidsraad, 2006). De Gezondheidsraad concludeerde in 2006 dat handhaving van een strikt MRSA-beleid financieel voordeliger is dan loslaten van dit beleid, ook al kost dit strikte MRSA-beleid veel geld (Gezondheidsraad, 2006). Onderzoekers van het UMC Utrecht trokken al eerder dezelfde conclusie. In de periode 1991-2000 heeft het UMC Utrecht in totaal ongeveer 2,8 miljoen euro uitgegeven aan het handhaven van een strikt MRSA-beleid. De kosten zouden tweemaal zo hoog uitvallen indien het beleid niet gehandhaafd zou zijn (Vriens et al., 2004). 

Antibiotic stewardship leidt tot daling antibioticagebruik en -resistentie

Uit systematische reviews blijkt dat antibiotic stewardship leidt tot een daling van het onjuist gebruik van antibiotica en van resistentie, lagere kosten van antibioticagebruik en betere uitkomsten voor de patiënt, waaronder minder bijwerkingen (Gezondheidsraad, 2015; Kaki et al., 2011; Davey et al., 2013; Allerberger et al., 2009).

Experts en redactie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Gezondheidsraad. MRSA-beleid in Nederland. Den Haag: Gezondheidsraad; 2006. Bron
  2. Vriens MR, Blok HEM, Fluit AC, Troelstra A, van der Werken C, Verhoef J. Kosten van het huidige infectiepreventiebeleid voor meticillineresistente Staphylococcus aureus (MRSA) beduidend lager dan bij loslaten van dat beleid; een retrospectief onderzoek over 10 jaar in het Universitair Medisch Centrum Utrecht. Ned Tijdschr Geneeskd. 2004;148:1048-52. Bron
  3. Gezondheidsraad. Antibiotica in ziekenhuizen: profylaxe en antibiotic stewardship. Den Haag: Gezondheidsraad; 2015. Bron
  4. Kaki R, Elligsen M, Walker S, Simor A, Palmay L, Daneman N. Impact of antimicrobial stewardship in critical care: a systematic review. J Antimicrob Chemother. 2011;66(6):1223-30. Pubmed | DOI
  5. Davey PG, Brown E, Charani E, Fenelon L, Gould IM, Holmes A, et al. Interventions to improve antibiotic prescribing practices for hospital inpatients. Cochrane Database Syst Rev. 2013;4:CD003543. Pubmed | DOI
  6. Allerberger F, Gareis R, Jindrák V, Struelens MJ. Antibiotic stewardship implementation in the EU: the way forward. Expert Rev Anti Infect Ther. 2009;7(10):1175-83. Pubmed | DOI

Verantwoording

Definities
  • Antimicrobiële resistentie

    Ongevoeligheid van micro-organismen voor de werking van antimicrobiële middelen. Het veelvuldig gebruik van antimicrobiële middelen heeft geleid tot selectie van micro-organismen die resistent (=ongevoelig) zijn voor deze middelen. Deze resistentie heeft grote gevolgen voor de behandeling van infecties, want infecties met resistente micro-organismen zijn moeilijker te behandelen.

  • Antimicrobiële middelen

    Antimicrobiële middelen zijn geneesmiddelen die essentieel zijn voor de behandeling van infectieziekten en voor de preventie van infecties, bijvoorbeeld bij ingewikkelde medische ingrepen. Er zijn vier groepen antimicrobiële middelen:

    • Antibiotica tegen bacteriën.
    • Antivirale middelen tegen virussen.
    • Antischimmelmiddelen tegen schimmels en gisten.
    • Antiparasitaire middelen tegen parasieten.

    Binnen het onderwerp antimicrobiële resistentie staat resistentie tegen antibiotica centraal. 

  • Antibiotica

    Antibiotica zijn medicijnen die bacteriën doden of remmen in de groei. Er zijn verschillende groepen antibiotica die onderling verschillen in chemische structuur. Daardoor zijn niet alle antibiotica tegen dezelfde bacteriën effectief. 

  • Isolaat

    De resistentie van een bacterie tegen antibiotica wordt bepaald in een isolaat van die bacterie. Een isolaat is een cultuur van bacteriën die zuiver is omdat ze afstammen van één enkele bacterie. Eén bacterie uit bijvoorbeeld urine of een wond kan op een voedingsbodem uitgroeien tot een klein rond vlekje, ofwel een bacteriële kolonie. Van zo’n kolonie wordt vervolgens het isolaat gemaakt. 

  • Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO)

    Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO) zijn resistent tegen de eerstekeuze-antibiotica of tegen meerdere groepen antibiotica. Het gevolg is dat artsen bij het voorschrijven of toedienen moeten uitwijken naar “laatste redmiddelen”, waartegen ook in toenemende mate resistentie dreigt te ontstaan. De toename in resistentie tegen laatste redmiddelen betekent dat de keuze voor een antibioticum dat goed werkt steeds moeilijker wordt. 

  • Laatste redmiddelen

    De laatste redmiddelen of reservemiddelen worden uitsluitend voorgeschreven in situaties waarin de gebruikelijke antimicrobiële middelen onvoldoende effectief zijn. Wat een laatste redmiddel is hangt af van de setting, zoals in de huisartsenpraktijk of in het ziekenhuis. Ook verschilt het per ziekenhuis. 

Bronverantwoording
  • NethMap

    De jaarlijkse Nethmap rapporten presenteren gegevens over antibioticagebruik door mensen en over resistentie van bacteriën afkomstig van mensen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van gegevens van de SFK en de SWAB over antibioticagebruik en ISIS-AR over resistentie. Nethmap is het acronym voor “Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands”. NethMap is een gezamenlijke productie van de Stichting Werkgroep Antibiotica Beleid (SWAB) en het Centrum voor Infectieziektenbestrijding (CIb) van het RIVM.

     

    Meer informatie

  • ISIS-AR

    Het Infectieziekten Surveillance Informatie Systeem - Antibiotica Resistentie (ISIS-AR) is het surveillancesysteem voor antimicrobiële resistentie waarin het CIb en de medisch-microbiologische laboratoria actief samenwerken. ISIS-AR levert gegevens over resistentie die zijn verkregen met routinematige ingezette resistentiebepalingen. Op dit moment zijn circa dertig laboratoria (65% van de huidige laboratoria) aangesloten bij ISIS-AR. Vanaf 2016 is ISIS-AR landelijk dekkend. Sinds 2008 verzamelt ISIS-AR op een gestandaardiseerde manier data over resistentiepatronen van klinisch relevante bacteriën van de aangesloten laboratoria en koppelt deze maandelijks terug naar de inzenders. De resistentie wordt bepaald in bacterie-isolaten afkomstig van ziekenhuispatiënten, verpleeghuispatiënten en huisartspatiënten. Voor de berekening van resistentieniveaus selecteerde Nethmap het eerste isolaat per soort per lichaamslocatie per patiënt per jaar. Via de interactieve website ISIS-web zijn de gegevens van ISIS-AR inzichtelijk voor het publiek en de deelnemende laboratoria.

     

    Meer informatie

  • MARAN

    Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in The Netherlands (MARAN) levert gegevens over resistentie van bacteriën afkomstig van dierlijke producten en faeces van dieren. Eén van de aandachtsgebieden zijn dierlijke producten die verkocht worden in winkels. De Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) neemt daarvan monsters.

     

    Meer informatie

  • EARS-Net

    European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net) is een Europees netwerk van nationale surveillance systemen. Vertegenwoordigers van elke lidstaat verzamelen gegevens over het voorkomen en de verspreiding van antimicrobiële resistentie van nationale laboratoria. Deze gegevens zijn beschikbaar via de Antimicrobial resistance interactive database.  De laboratoria in de landen bedienen verschillende typen zorginstellingen: academische ziekenhuizen, gespecialiseerde ziekenhuizen, algemene ziekenhuizen, regionale ziekenhuizen, revalidatiecentra en verzorgings- en verpleeghuizen. De steekproefgrootte en dekking variëren aanzienlijk tussen de landen.

     

    Meer informatie

  • SWAB

    De SWAB stuurt jaarlijks de apotheken van alle academische en algemene ziekenhuizen een vragenlijst met het verzoek inkoop- dan wel aflevergegevens te verstrekken van antibiotica. Deze landelijke gebruiksgegevens worden jaarlijks gepubliceerd in NethMap. Voor het jaar 2014 ontving SWAB gegevens van 68 van de 91 ziekenhuizen (75%), zodat de cijfers zijn opgehoogd om een schatting voor alle ziekenhuizen te verkrijgen. Dezelfde apotheken kregen ook het verzoek antibioticagebruiksgegevens aan te leveren voor de verpleeghuizen die zijn aangesloten bij de betreffende apotheek. In totaal werden in 2014 gegevens van 38 verpleeghuizen ontvangen met een totaal van 8.722 bewoners.

     

    Meer informatie

  • SFK

    SFK (Stichting Farmaceutische Kengetallen) levert gegevens over het afleveren van antibiotica door openbare apotheken. Openbare apotheken verstrekken medicijnen die door huisartsen of specialisten zijn voorgeschreven aan patiënten die niet klinisch zijn opgenomen. De SFK verzamelt gegevens van 90% van de openbare apotheken die 91,5% van de Nederlandse bevolking bedienen. De SFK extrapoleert deze gegevens naar 100%. 

     

    Meer informatie

  • FIDIN

    Verkoopcijfers van antibiotica bestemd voor dieren zijn afkomstig van FIDIN (Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland). De dekkingsgraad is 98% van alle verkoop in Nederland. Het werkelijke gebruik in Nederland verschilt van de totale hoeveelheid verkochte antibiotica, omdat een deel opgeslagen wordt en een deel naar het buitenland gaat.

     

    Meer informatie

  • SDa

    De SDa, Autoriteit Diergeneesmiddelen, monitort het antibioticagebruik bij landbouwhuisdieren op basis van aflevercijfers. Het gebruik op basis van aflevercijfers in de gemonitorde sectoren (varkens, kalveren, rundvee, vleeskuikens en kalkoen) dekt 91,8% van alle verkochte antibiotica.

     

    Meer informatie

  • ESAC-Net

    Het European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network (ESAC-Net) verzamelt gegevens over gebruik van antimicrobiële middelen in de eerstelijn en in ziekenhuizen in 29 EU/EEA-landen. De bronnen van ESAC-Net zijn nationale verkoopcijfers of gedeclareerde afleveringen, afhankelijk van het land. Bronnen gebaseerd op verkoopcijfers zijn mogelijk vollediger dan bronnen gebaseerd op gedeclareerde afleveringen, omdat antibiotica die zonder recept zijn verkregen of niet worden vergoed vaak wel in de verkoopcijfers zijn meegeteld, maar niet bij de gedeclareerde cijfers. Het antibioticagebruik zonder recept verschilt per land (Safrany & Monnet, 2012).

     

    Meer informatie

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Safrany N, Monnet DDL. Antibiotics obtained without a prescription in Europe. Lancet Inf Dis. 2012;12(3):182-3. Bron