Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

Antimicrobiële resistentie (AMR)Regionaal & InternationaalInternationaal

Cijfers & Context

Antibioticaresistentie sinds 2012 stabiel

Regionaal & Internationaal

Relatief weinig resistentie in Nederland

Kosten

Jaarlijks 1,5 miljard vermijdbare zorgkosten in EU

Preventie & Zorg

Goede surveillance ondersteunt preventie

Internationale vergelijking antibioticaresistentie

Antibioticaresistentie in Nederland laag

Resistentie tegen antibiotica komt in Nederland in vergelijking met andere Europese landen weinig voor (ECDC, 2017). In Europa geldt voor bijna alle bacteriën dat antibioticaresistentie toeneemt van noord en west naar zuid en oost. Zo ligt multiresistentie van E. coli-bacteriën (ongevoeligheid voor de drie hoofdgroepen antibiotica: fluorochinolonen, derde generatie cefalosporinen en aminoglycosiden) in Noord- en West-Europese landen in 2016 onder de 5% (in Nederland 2,3%), maar in een aantal Zuid- en Oost-Europese landen op 5-10%, met uitschieters naar 10-20% in Letland, Griekenland, Cyprus, Roemenië, Italië, Slowakije en Bulgarije (ECDC, 2017). Een ander voorbeeld is Methicilline Resistente Staphylococcus aureus (MRSA). In Nederland en de Scandinavische landen ligt het percentage resistente isolaten rond de 1-2%, terwijl het gemiddelde percentage in Europa rond de 14% ligt. In sommige landen in Zuid- en Zuidoost-Europa, zoals Portugal en Roemenië, ligt het zelfs boven de 40% (ECDC, 2017). De gegevens zijn afkomstig van EARS-Net en zijn gebaseerd op invasieve isolaten uit bloed en hersenvocht.

Verklaring voor verschillen tussen landen

Verschillen tussen landen komen niet alleen door echte verschillen in het voorkomen van resistentie maar ook door verschillen in surveillance- en zorgsystemen waardoor de mate van onderdiagnose en onderrapportage eveneens verschilt (ECDC, 2017). Dat resistentie in Nederland nog relatief weinig voorkomt, komt waarschijnlijk doordat in Nederland relatief weinig mensen antibiotica gebruiken. Voor MRSA komt het waarschijnlijk ook door het strikte MRSA-beleid. Wel was het antibioticagebruik in de veehouderij in het verleden het hoogst van Europa.

Meer informatie

Datum publicatie

25-07-2018

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. ECDC. Surveillance of antimicrobial resistance in Europe 2016. Annual Report of the European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net). Stockholm: European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC); 2017. Bron

Internationale vergelijking antibioticagebruik bij mensen

Gebruik van antibiotica in de eerstelijn internationaal 2017

LandGebruik
Griekenland (v)37,4
Frankrijk (v)29,2
Roemenië* (v)29,1
Cyprus* (v)28,9
Polen (v)27,0
Spanje (b)25,1
Luxemburg (g)24,1
Slowakije (v, 2016)23,6
Malta (v)23,4
België (g)21,1
Ierland (v)19,3
Verenigd Koninkrijk (g)19,1
Italië (b)19,0
Bulgarije (v)18,9
IJsland (v)18,8
Tsjechië (g, 2015)17,4
Kroatië (g)16,8
Portugal (g)16,4
Hongarije (v)15,6
Noorwegen (b)14,7
Denemarken (v)14,3
Duitsland (g)13,7
Finland (v)13,6
Litouwen (v)13,6
Letland (v)12,1
Oostenrijk (g)11,9
Zweden (v)11,3
Slovenië (b)10,7
Nederland (v)10,1
Estland (v)9,9

Bron: ESAC-NET, 2019

  • Voor Cyprus en Roemenië zijn de cijfers inclusief het gebruik in het ziekenhuis. Ze geven daarom een overschatting van het antibioticagebruik in de eerstelijn.
  • Voor Finland is het gebruik in afgelegen eerstelijnszorgcentra en verpleeg/verzorgingshuizen bij het gebruik in ziekenhuizen opgeteld, waardoor het gebruik in de eerstelijn een onderschatting is.
  • Tussen haakjes is weergegeven van welk type bron de gegevens afkomstig zijn: v=verkoopcijfers, g=gedeclareerde afleveringen, b=beide typen gegevens. Bronnen gebaseerd op verkoopcijfers zijn mogelijk vollediger dan bronnen gebaseerd op gedeclareerde afleveringen, omdat antibiotica die zonder recept zijn verkregen of niet worden vergoed vaak wel in de verkoopcijfers zijn meegeteld, maar niet bij de gedeclareerde cijfers.

Nederlanders gebruiken relatief weinig antibiotica

Het antibioticagebruik in de eerstelijn in DDD per 1000 inwoners per dag behoort in Nederland tot de laagste van alle EU-landen. In België, Frankrijk en de Zuid-Europese landen worden antibiotica twee tot drie keer zoveel gebruikt (ESAC-Net, 2019). De cijfers hebben betrekking op antibiotica waarvan inname of toediening plaatsvond buiten het ziekenhuis. Voor Nederland gaat het om antibiotica die door huisartsen of specialisten zijn voorgeschreven en zijn afgeleverd in een openbare apotheek. In Nederland kun je antibiotica alleen op recept krijgen, maar in sommige andere Europese landen (Griekenland, Spanje) vormen antibiotica die zonder recept zijn verkregen een flink deel van het totaal (Safrany & Monnet, 2012).

Meer informatie

Datum publicatie

26-03-2019

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Safrany N, Monnet DDL. Antibiotics obtained without a prescription in Europe. Lancet Inf Dis. 2012;12(3):182-3. Bron

Internationale vergelijking antibioticagebruik in de veehouderij

Antibioticagebruik door voedselproducerende dieren internationaal 2012

LandGebruik
Cyprus396,5
Italië341,0
Hongarije245,5
Spanje242,0
Duitsland204,8
België161,1
Portugal157,1
Polen132,2
Frankrijk99,1
Bulgarije98,9
Tsjechië79,8
NEDERLAND74,9
Verenigd Koninkrijk66,3
Ierland58,0
Estland56,0
Oostenrijk54,9
Denemarken44,1
Letland44,1
Luxemburg43,6
Slowakije43,2
Litouwen39,4
Slovenië37,0
Finland23,8
Zweden13,5
IJsland5,9
Noorwegen3,8

Antibioticagebruik bij dieren in Nederland gemiddeld

Het antibioticagebruik in de veehouderij is in Nederland gemiddeld vergeleken met andere EU-landen. Het Nederlandse gemiddelde wordt echter omlaag gedrukt door het lage antibioticagebruik in de melkveehouderij, wat de grootste deelsector in de Nederlandse veehouderij is (Balans van de Leefomgeving 2014). In 2010 hoorde het antibioticagebruik in de Nederlandse veehouderij nog tot de hoogste van Europa (Grave et al., 2010). Na 2007 is in Nederland het antibioticagebruik in de veehouderij fors gedaald (NethMap, 2015). 

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Grave K, Torren-Edo J, Mackay D. Comparison of the sales of veterinary antibacterial agents between 10 European countries. J Antimicrob Chemother. 2010;65(9):2037-40. Bron | Pubmed
  2. NethMap. NethMap 2015: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2015. Bron
  3. European Centre for Disease Prevention and Control, European Food Safety Authority, European Medicines Agency. ECDC/EFSA/EMA first joint report on the integrated analysis of the consumption of antimicrobial agents and occurrence of antimicrobial resistance in bacteria from humans and food-producing animals. Stockholm / Parma / London: European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC), European Food Safety Authority (EFSA), European Medicines Agency (EMA); 2015. DOI

Verantwoording

Definities
  • Antimicrobiële resistentie

    Ongevoeligheid van micro-organismen voor de werking van antimicrobiële middelen. Het veelvuldig gebruik van antimicrobiële middelen heeft geleid tot selectie van micro-organismen die resistent (=ongevoelig) zijn voor deze middelen. Deze resistentie heeft grote gevolgen voor de behandeling van infecties, want infecties met resistente micro-organismen zijn moeilijker te behandelen.

  • Antimicrobiële middelen

    Antimicrobiële middelen zijn geneesmiddelen die essentieel zijn voor de behandeling van infectieziekten en voor de preventie van infecties, bijvoorbeeld bij ingewikkelde medische ingrepen. Er zijn vier groepen antimicrobiële middelen:

    • Antibiotica tegen bacteriën.
    • Antivirale middelen tegen virussen.
    • Antischimmelmiddelen tegen schimmels en gisten.
    • Antiparasitaire middelen tegen parasieten.

    Binnen het onderwerp antimicrobiële resistentie staat resistentie tegen antibiotica centraal. 

  • Antibiotica

    Antibiotica zijn medicijnen die bacteriën doden of remmen in de groei. Er zijn verschillende groepen antibiotica die onderling verschillen in chemische structuur. Daardoor zijn niet alle antibiotica tegen dezelfde bacteriën effectief. 

  • Isolaat

    De resistentie van een bacterie tegen antibiotica wordt bepaald in een isolaat van die bacterie. Een isolaat is een cultuur van bacteriën die zuiver is omdat ze afstammen van één enkele bacterie. Eén bacterie uit bijvoorbeeld urine of een wond kan op een voedingsbodem uitgroeien tot een klein rond vlekje, ofwel een bacteriële kolonie. Van zo’n kolonie wordt vervolgens het isolaat gemaakt. 

  • Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO)

    Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO) zijn resistent tegen de eerstekeuze-antibiotica of tegen meerdere groepen antibiotica. Het gevolg is dat artsen bij het voorschrijven of toedienen moeten uitwijken naar “laatste redmiddelen”, waartegen ook in toenemende mate resistentie dreigt te ontstaan. De toename in resistentie tegen laatste redmiddelen betekent dat de keuze voor een antibioticum dat goed werkt steeds moeilijker wordt. 

  • Laatste redmiddelen

    De laatste redmiddelen of reservemiddelen worden uitsluitend voorgeschreven in situaties waarin de gebruikelijke antimicrobiële middelen onvoldoende effectief zijn. Wat een laatste redmiddel is hangt af van de setting, zoals in de huisartsenpraktijk of in het ziekenhuis. Ook verschilt het per ziekenhuis. 

Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over antimicrobiële resistentie (AMR)

    Bron

    Indicator in VZinfo

    Gepresenteerde populatie VZinfo

    Meer informatie

    MENSEN

     

     

     

    Infectieziekten Surveillance  Informatie Systeem - Antibiotica Resistentie (ISIS-AR)

    Antimicrobiële resistentie in Nederland

    Bacterie-isolaten afkomstig van ziekenhuispatiënten, verpleeghuis-patiënten en huisartspatiënten

    ISIS-AR; ISIS-AR Zorggegevens
    NethMap

    Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB)

    Antibioticagebruik op basis van ziekenhuisapotheken  

    Patiënten in ziekenhuizen en verpleeghuizen

    SWAB
    NethMap

    Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) Antibioticagebruik op basis van verstrekkingen door openbare apotheken Patiënten in de eerste lijn

    SFK
    NethMap

    DIEREN

     

     

     

    Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in The Netherlands (MARAN)

    Antibioticaresistentie bij landbouwhuisdieren 

    Lanbouwhuisdieren

    MARAN

    Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland (FIDIN)

    Antibioticagebruik door dieren op basis van verkoopcijfers

    Lanbouwhuisdieren

    FIDIN
    MARAN

    Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa)

    Antibioticagebruik door landbouwhuisdieren op basis van aflevercijfers

    Lanbouwhuisdieren

    SDa
    MARAN

    INTERNATIONAAL

     

     

     

    European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net)   Antimicrobiële resistentie in EU-landen Bacterie-isolaten uit bloed en hersenvocht verzameld door klinische laboratoria EARS-NET

    European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network (ESAC-Net)

    Antibioticagebruik  in de eerstelijn in EU-landen (verkoopcijfers of gedeclareerde afleveringen) 

    Patiënten in de eerste lijn

    ESAC-NET

  • NethMap

    De jaarlijkse Nethmap-rapporten presenteren gegevens over antibioticagebruik door mensen en over resistentie van bacteriën afkomstig van mensen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van gegevens van de SFK en de SWAB over antibioticagebruik en ISIS-AR over resistentie. Nethmap is het acronym voor “Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands”. NethMap is een gezamenlijke productie van de Stichting Werkgroep Antibiotica Beleid (SWAB) en het Centrum voor Infectieziektenbestrijding (CIb) van het RIVM.

    Meer informatie

  • MARAN

    Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in The Netherlands (MARAN) levert gegevens over resistentie van bacteriën afkomstig van dierlijke producten en faeces van dieren. Eén van de aandachtsgebieden zijn dierlijke producten die verkocht worden in winkels. De Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) neemt daarvan monsters. 

    Daarnaast presenteren de jaarlijkse MARAN-rapporten gegevens over het antibioticagebruik door landbouwhuisdieren. Deze gegevens zijn afkomstig van de Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland (FIDIN) en de Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa). 

    Meer informatie

  • ISIS-AR

    Het Infectieziekten Surveillance Informatie Systeem - Antibiotica Resistentie (ISIS-AR) is het surveillancesysteem voor antimicrobiële resistentie waarin het CIb en de medisch-microbiologische laboratoria actief samenwerken. ISIS-AR levert gegevens over resistentie die zijn verkregen met routinematige ingezette resistentiebepalingen. Mei 2017 waren 40 laboratoria aangesloten bij ISIS-AR. Samen vertegenwoordigen die ongeveer driekwart van de Nederlandse ziekenhuizen. Met alle andere Nederlandse laboratoria is contact over de aansluiting. Het streven is om volledig landelijke dekking te bereiken. Sinds 2008 verzamelt ISIS-AR op een gestandaardiseerde manier data over resistentiepatronen van klinisch relevante bacteriën van de aangesloten laboratoria en koppelt deze maandelijks terug naar de inzenders. De resistentie wordt bepaald in bacterie-isolaten afkomstig van ziekenhuispatiënten, verpleeghuispatiënten en huisartspatiënten. Voor de berekening van resistentieniveaus selecteerde Nethmap het eerste isolaat per soort per lichaamslocatie per patiënt per jaar. Via de interactieve website ISIS-web zijn de gegevens van ISIS-AR inzichtelijk voor het publiek en de deelnemende laboratoria.

    Meer informatie

  • SWAB

    De SWAB stuurt jaarlijks de apotheken van alle academische en algemene ziekenhuizen een vragenlijst met het verzoek inkoop- dan wel aflevergegevens te verstrekken van antibiotica. Deze landelijke gebruiksgegevens worden jaarlijks gepubliceerd in NethMap. Voor het jaar 2016 ontving SWAB gegevens van 62 van de 79 ziekenhuizen, zodat de cijfers zijn opgehoogd om een schatting voor alle ziekenhuizen te verkrijgen. Dezelfde apotheken kregen ook het verzoek antibioticagebruiksgegevens aan te leveren voor de verpleeghuizen die zijn aangesloten bij de betreffende apotheek. In totaal werden in 2016 gegevens over antibioticagebruik van 9.189 bewoners van verpleeghuizen ontvangen.

    Meer informatie

  • SFK

    SFK (Stichting Farmaceutische Kengetallen) levert gegevens over het afleveren van antibiotica door openbare apotheken. Openbare apotheken verstrekken medicijnen die door huisartsen of specialisten zijn voorgeschreven aan patiënten die niet klinisch zijn opgenomen. De SFK verzamelt gegevens van 90% van de openbare apotheken die 91,5% van de Nederlandse bevolking bedienen. De SFK extrapoleert deze gegevens naar 100%. 

    Meer informatie

  • FIDIN

    Verkoopcijfers van antibiotica bestemd voor dieren zijn afkomstig van FIDIN (Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland). De dekkingsgraad is 98% van alle verkoop in Nederland. Het werkelijke gebruik in Nederland verschilt van de totale hoeveelheid verkochte antibiotica, omdat een deel opgeslagen wordt en een deel naar het buitenland gaat.

    Meer informatie

  • SDa

    De SDa, Autoriteit Diergeneesmiddelen, monitort het antibioticagebruik bij landbouwhuisdieren op basis van aflevercijfers. Het gebruik op basis van aflevercijfers in de gemonitorde sectoren (varkens, kalveren, rundvee, vleeskuikens en kalkoen) dekt 91,8% van alle verkochte antibiotica.

    Meer informatie

  • EARS-Net

    European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net) is een Europees netwerk van nationale surveillance systemen. Vertegenwoordigers van elke lidstaat verzamelen gegevens over het voorkomen en de verspreiding van antimicrobiële resistentie van nationale laboratoria. Deze gegevens zijn beschikbaar via de Antimicrobial resistance interactive database.  De laboratoria in de landen bedienen verschillende typen zorginstellingen: academische ziekenhuizen, gespecialiseerde ziekenhuizen, algemene ziekenhuizen, regionale ziekenhuizen, revalidatiecentra en verzorgings- en verpleeghuizen. De steekproefgrootte en dekking variëren aanzienlijk tussen de landen.

    Meer informatie

  • ESAC-Net

    Het European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network (ESAC-Net) verzamelt gegevens over gebruik van antimicrobiële middelen in de eerstelijn en in ziekenhuizen in 29 EU/EEA-landen. De bronnen van ESAC-Net zijn nationale verkoopcijfers of gedeclareerde afleveringen, afhankelijk van het land. Bronnen gebaseerd op verkoopcijfers zijn mogelijk vollediger dan bronnen gebaseerd op gedeclareerde afleveringen, omdat antibiotica die zonder recept zijn verkregen of niet worden vergoed vaak wel in de verkoopcijfers zijn meegeteld, maar niet bij de gedeclareerde cijfers. Het antibioticagebruik zonder recept verschilt per land (Safrany & Monnet, 2012).

    Meer informatie

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Safrany N, Monnet DDL. Antibiotics obtained without a prescription in Europe. Lancet Inf Dis. 2012;12(3):182-3. Bron