Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

Antimicrobiële resistentie (AMR)Cijfers & ContextOorzaken

Cijfers & Context

Antibioticaresistentie sinds 2012 stabiel

Regionaal & Internationaal

Relatief weinig resistentie in Nederland

Kosten

Jaarlijks 1,5 miljard vermijdbare zorgkosten in EU

Preventie & Zorg

Goede surveillance ondersteunt preventie

Inleiding oorzaken en verspreiding van resistentie

Veelvuldig gebruik van antibiotica kan leiden tot resistentie

Een bacterie kan zich aanpassen als gevolg van antibioticagebruik, waardoor antibioticaresistentie kan ontstaan. Toegenomen gebruik van een antibioticum, draagt daarmee bij aan het ontstaan van resistentie. In een omgeving waar veel antibiotica worden gebruikt, zoals in zorginstellingen, is sprake van selectiedruk. Dit betekent dat bacteriën die van nature resistent zijn, of resistentiegenen hebben verkregen, zich kunnen vermenigvuldigen terwijl gevoelige bacteriën gedood worden of zich in ieder geval niet meer kunnen vermenigvuldigen. De resistente bacteriën hebben minder concurrentie om bijvoorbeeld voedingsstoffen en kunnen uitgroeien. Overmatig antibioticagebruik kan zo dus leiden tot een toename van resistente bacteriën. Bacteriën kunnen resistentiegenen verkrijgen doordat resistentiegenen overgedragen kunnen worden naar antibioticumgevoelige bacteriën op plaatsen waar gevoelige en resistente bacteriën naast elkaar voorkomen. Zo kunnen resistentiegenen van bacteriën die meestal geen infecties bij mensen veroorzaken, overgedragen worden op bacteriën die wel vaak infecties veroorzaken. 

Ook onzorgvuldig gebruik van antibiotica kan leiden tot resistentie

Niet alleen de hoeveelheid gebruikte antibiotica is van invloed op de resistentieontwikkeling, maar ook de manier waarop antibiotica gebruikt worden. Onzorgvuldig gebruik van antibiotica, zoals een verkeerde indicatie of onjuiste doseringen (zowel te veel als te weinig), maar ook het gebruik van antibiotica die zich op meerdere bacteriën (breedspectrum) richten in een situatie waarin antibiotica op een specifieke bacterie (smalspectrum) voldoende zou zijn, kan leiden tot resistentie. Daarom is het belangrijk om antibiotica zorgvuldig en terughoudend te gebruiken. Dit geldt zowel voor gebruik bij de mens als in de veehouderij omdat in de veehouderij en de humane gezondheidszorg vergelijkbare antibiotica worden gebruikt.

Verspreiding resistentie via veehouderij, voedsel en in de zorg 

Resistente bacteriën kunnen zich op verschillende manieren verspreiden, niet alleen van mens op mens maar ook via landbouwhuisdieren, voedsel en het milieu (bodem, lucht en water). Mensen kunnen een infectie hebben of drager van een bepaalde bacterie zijn. Een infectie wordt vaak opgemerkt vanwege ziekteverschijnselen en daarom behandeld. Bij dragerschap of bij een asymptomatische infectie blijft de bacterie vaak onopgemerkt. De bacterie kan zich dan ongemerkt verspreiden. Hierdoor kunnen niet alleen patiënten, maar ook gezonde personen resistentie verspreiden naar andere ziekenhuizen, steden of landen. Vooral mensen die in buitenlandse ziekenhuizen opgenomen zijn geweest, hebben een verhoogde kans op het dragen van resistente bacteriën. Ook mensen die in de zorg werken, zoals ziekenhuispersoneel, kunnen resistente bacteriën overnemen en verspreiden, bijvoorbeeld via de handen. Het wassen of desinfecteren van de handen tussen patiëntcontacten is daarom zeer belangrijk. . 
Richtlijnen van de werkgroep infectiepreventie (WIP) beogen het toepassen van hygiënemaatregelen te bevorderen en daarmee de kans op verspreiding te verkleinen. 

Hieronder gaan we in op de volgende determinanten van antibioticaresistentie bij de mens:

  • Antibioticagebruik bij de mens: buiten het ziekenhuis, in ziekenhuizen en in verpleeghuizen 
  • Antibioticagebruik bij dieren
  • Antibioticaresistentie bij dieren en in dierlijke producten

Meer informatie

Experts en redactie

Trend antibioticagebruik buiten het ziekenhuis

Antibioticagebruik buiten het ziekenhuis daalt

De hoeveelheid door openbare apotheken verstrekte antibiotica is sinds 2011 afgenomen. Alleen in 2015 was er sprake van een stijging. De hoeveelheid verstrekte antibiotica daalde van 11,37 standaard dagdoseringen (DDD) per 1000 inwoners  in 2011 naar 10,06 DDD/1000/dag in 2017 (SFK; Nethmap, 2018). De cijfers zijn afkomstig van 90% van de openbare apotheken en ze zijn opgehoogd om een schatting voor 100% te krijgen. De cijfers zijn exclusief antibiotica verstrekt door ziekenhuisapotheken aan patiënten die niet zijn opgenomen. Het is onbekend welk aandeel van de door apotheken verstrekte hoeveelheid daadwerkelijk door mensen wordt gebruikt. 

Meer informatie

Experts en redactie

Datum publicatie

23-07-2018

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Nethmap. NethMap 2018: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands in 2017 . Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2018. Bron
  2. NethMap. NethMap 2015: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2015. Bron

Trend antibioticagebruik in ziekenhuizen

Antibioticagebruik in ziekenhuizen tussen 2004 en 2016 gestegen

Over de periode 2004-2016 is het totale antibioticagebruik in Nederlandse ziekenhuizen gestegengebruik van 53,7 naar 84,0 standaard dagdoseringen (DDD) per 100 patiëntdagen.  De cijfers zijn afkomstig van ziekenhuisapotheken en zijn verkregen via enquêtering van de apotheken. Niet alle apotheken vulden de enquête in (62 ziekenhuizen in 2016), zodat de cijfers zijn opgehoogd om een schatting voor alle ziekenhuizen te verkrijgen. Het gaat hier om antibioticagebruik van klinisch opgenomen patiënten.

Meer informatie

Experts en redactie

Datum publicatie

23-07-2018

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. NethMap. NethMap 2015: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2015. Bron
  2. Nethmap. NethMap 2018: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands in 2017 . Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2018. Bron

Antibioticagebruik in verpleeghuizen

Grote variatie in antibioticagebruik in verpleeghuizen

In 2016 bedroeg het gemiddeld antibioticagebruik in verpleeghuizen 56,8 standaard dagdoseringen (DDD) per 1000 bewoners per dag. Er is grote variatie in gebruik tussen verpleeghuizen, van 15 tot 128 DDD per 1000 bewoners per dag (SWAB; Nethmap, 2018). Gegevens over het antibioticagebruik in verpleeghuizen zijn beschikbaar voor de periode 2011-2016. Deze periode is te kort om uitspraken over trends te doen. De gegevens over het gebruik van antibiotica in verpleeghuizen zijn afkomstig van ziekenhuisapotheken die ook geneesmiddelen afleveren aan verpleeghuisbewoners. De gegevens zijn verkregen via enquêtering.

Meer informatie

Experts en redactie

Datum publicatie

23-07-2018

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Nethmap. NethMap 2018: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands in 2017 . Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2018. Bron

Trend antibioticagebruik in de veehouderij

Trend in verkoop van antimicrobiële middelen in de veehouderij 1999-2017

JaarGebruik
1999310
2000356
2001376
2002390
2003378
2004434
2005487
2006519
2007565
2008506
2009495
2010433
2011338
2012249
2013217
2014207
2015206
2016176
2017181

Bron: FIDIN via MARAN, 2018

Antibioticagebruik dieren sinds 2007 sterk gedaald

De verkoop van antibiotica in de veehouderij is sinds 2007 sterk gedaald, maar neemt de laatste jaren minder snel af dan daarvoor. Het Ministerie van Economische zaken heeft als doel gesteld dat tussen 2009 en 2015 de antibioticaverkoop in de veehouderij met 70% daalt. Uit de cijfers blijkt dat tussen 2009 en 2015 de verkoop met 58% is gedaald en tussen 2009 en 2017 met 63% (MARAN, 2018). Het gebruik van voor de mens belangrijke 3e en 4e generatie cefalosporines en fluorchinolonen is in de veehouderij tot een minimum beperkt (Nethmap, 2018). De daling in antibioticagebruik bij dieren lijkt gepaard te gaan met een afname in algemene resistentieniveaus bij dieren en in dierlijke producten en een afname van ESBL-producerende bacteriën in het bijzonder (MARAN, 2015; MARAN, 2017).

Meer informatie

Datum publicatie

24-07-2018

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. MARAN. MARAN 2018: Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in the Netherlands in 2017. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2018. Bron
  2. Nethmap. NethMap 2018: Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands in 2017 . Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2018. Bron
  3. MARAN. MARAN 2015: Monitoring of antimicrobial resistance and antibiotic usage in animals in the Netherlands in 2014. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2015. Bron
  4. MARAN. MARAN 2017: Monitoring of antimicrobial resistance and antibiotic usage in animals in the Netherlands in 2016. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2017. Bron

Antibioticaresistentie bij dieren

Resistentie bij dieren vooral tegen veelgebruikte antibiotica

Onder vleeskuikens, kalkoenen, varkens, vleeskalveren en hun producten is de resistentie van Escherichia coli het hoogst tegen ampicilline, tetracyclines, sulfamethoxazol en trimethoprim. Dit zijn de antibiotica die het vaakst worden gebruikt in de veeteelt. Resistentie van E. coli tegen fluorchinolonen (ciprofloxacine, nalidixinezuur), behorend tot de laatste redmiddelen, komt veel voor in pluimvee en pluimveeproducten. Resistentie tegen drie of meer antibiotica-groepen tegelijkertijd komt veel voor bij E. coli van vleeskuikens (31,4%), varkens (27,3%) en vleeskalveren (26,7%) (percentages voor 2017). De monsters die gebruikt zijn voor de bepaling van de resistentie zijn genomen door de NVWA, en afkomstig uit de detailhandel. E. coli is daarbij gebruikt als een indicator voor andere (gram-negatieve) bacteriën in het darmkanaal. De mate van resistentie onder darmbacteriën van dieren is een directe afspiegeling van de resistentiedruk door antibioticagebruik bij dieren (MARAN, 2018). 

Meer resistentie bij dieren waarbij veel antibiotica worden gebruikt

Er zijn overigens grote verschillen in resistentie tussen dieren. De E. coli bacteriën van vleeskuikens, vleeskalveren voor blank vlees en slachtvarkens zijn het vaakst resistent, bacteriën van melkkoeien het minst vaak. Bacteriën van vleeskalveren voor rosé vlees zitten er tussen in (MARAN, 2018). De resistentieniveaus weerspiegelen het antibioticagebruik: relatief weinig gebruik bij melkvee gaat gepaard met lage resistentieniveaus in melkvee en veelvuldig gebruik bij vleeskuikens, vleeskalveren en slachtvarkens met hoge resistentieniveaus bij deze dieren. 

Nog weinig resistentie tegen beperkt gebruikte cefalosporines

Resistentie van E. coli tegen 3e generatie cefalosporines (cefotaxime, ceftazidime, behorend tot de laatste redmiddelen) komt erg weinig voor bij dieren. Dit komt waarschijnlijk doordat het gebruik van deze middelen bij dieren tot een minimum is beperkt omdat deze middelen niet of alleen onder stikte voorwaarden bij dieren mogen worden gebruikt (MARAN, 2018). 

Vaak ESBL in pluimvee

Vooral de ontlasting van vleeskuikens bevat vaak ESBL-producerende E. coli (32,6% van de E. coli in vleeskuikens). Dit percentage is de afgelopen jaren gedaald. Bij vleeskalveren is dit percentage juist gestegen. Hierdoor bevatte de ontlasting van vleeskalveren in 2017 met 36,7% voor het eerst vaker ESBL-producerende E. coli dan de ontlasting van vleeskuikens. Van het onderzochte verse, rauwe vlees is kippenvlees met 31,6% het vaakst besmet met ESBL-producerende E. coli (MARAN, 2018). 

Meer informatie

Datum publicatie

25-07-2018

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. MARAN. MARAN 2018: Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in the Netherlands in 2017. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2018. Bron

Verantwoording

Definities
  • Antimicrobiële resistentie

    Ongevoeligheid van micro-organismen voor de werking van antimicrobiële middelen. Het veelvuldig gebruik van antimicrobiële middelen heeft geleid tot selectie van micro-organismen die resistent (=ongevoelig) zijn voor deze middelen. Deze resistentie heeft grote gevolgen voor de behandeling van infecties, want infecties met resistente micro-organismen zijn moeilijker te behandelen.

  • Antimicrobiële middelen

    Antimicrobiële middelen zijn geneesmiddelen die essentieel zijn voor de behandeling van infectieziekten en voor de preventie van infecties, bijvoorbeeld bij ingewikkelde medische ingrepen. Er zijn vier groepen antimicrobiële middelen:

    • Antibiotica tegen bacteriën.
    • Antivirale middelen tegen virussen.
    • Antischimmelmiddelen tegen schimmels en gisten.
    • Antiparasitaire middelen tegen parasieten.

    Binnen het onderwerp antimicrobiële resistentie staat resistentie tegen antibiotica centraal. 

  • Antibiotica

    Antibiotica zijn medicijnen die bacteriën doden of remmen in de groei. Er zijn verschillende groepen antibiotica die onderling verschillen in chemische structuur. Daardoor zijn niet alle antibiotica tegen dezelfde bacteriën effectief. 

  • Isolaat

    De resistentie van een bacterie tegen antibiotica wordt bepaald in een isolaat van die bacterie. Een isolaat is een cultuur van bacteriën die zuiver is omdat ze afstammen van één enkele bacterie. Eén bacterie uit bijvoorbeeld urine of een wond kan op een voedingsbodem uitgroeien tot een klein rond vlekje, ofwel een bacteriële kolonie. Van zo’n kolonie wordt vervolgens het isolaat gemaakt. 

  • Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO)

    Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO) zijn resistent tegen de eerstekeuze-antibiotica of tegen meerdere groepen antibiotica. Het gevolg is dat artsen bij het voorschrijven of toedienen moeten uitwijken naar “laatste redmiddelen”, waartegen ook in toenemende mate resistentie dreigt te ontstaan. De toename in resistentie tegen laatste redmiddelen betekent dat de keuze voor een antibioticum dat goed werkt steeds moeilijker wordt. 

  • Laatste redmiddelen

    De laatste redmiddelen of reservemiddelen worden uitsluitend voorgeschreven in situaties waarin de gebruikelijke antimicrobiële middelen onvoldoende effectief zijn. Wat een laatste redmiddel is hangt af van de setting, zoals in de huisartsenpraktijk of in het ziekenhuis. Ook verschilt het per ziekenhuis. 

Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over antimicrobiële resistentie (AMR)

    Bron

    Indicator in VZinfo

    Gepresenteerde populatie VZinfo

    Meer informatie

    MENSEN

     

     

     

    Infectieziekten Surveillance  Informatie Systeem - Antibiotica Resistentie (ISIS-AR)

    Antimicrobiële resistentie in Nederland

    Bacterie-isolaten afkomstig van ziekenhuispatiënten, verpleeghuis-patiënten en huisartspatiënten

    ISIS-AR
    NethMap

    Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB)

    Antibioticagebruik op basis van ziekenhuisapotheken  

    Patiënten in ziekenhuizen en verpleeghuizen

    SWAB
    NethMap

    Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) Antibioticagebruik op basis van verstrekkingen door openbare apotheken Patiënten in de eerste lijn

    SFK
    NethMap

    DIEREN

     

     

     

    Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in The Netherlands (MARAN)

    Antibioticaresistentie bij landbouwhuisdieren 

    Lanbouwhuisdieren

    MARAN

    Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland (FIDIN)

    Antibioticagebruik door dieren op basis van verkoopcijfers

    Lanbouwhuisdieren

    FIDIN
    MARAN

    Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa)

    Antibioticagebruik door landbouwhuisdieren op basis van aflevercijfers

    Lanbouwhuisdieren

    SDa
    MARAN

    INTERNATIONAAL

     

     

     

    European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net)   Antimicrobiële resistentie in EU-landen Bacterie-isolaten uit bloed en hersenvocht verzameld door klinische laboratoria EARS-NET

    European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network (ESAC-Net)

    Antibioticagebruik  in de eerstelijn in EU-landen (verkoopcijfers of gedeclareerde afleveringen) 

    Patiënten in de eerste lijn

    ESAC-NET

  • NethMap

    De jaarlijkse Nethmap-rapporten presenteren gegevens over antibioticagebruik door mensen en over resistentie van bacteriën afkomstig van mensen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van gegevens van de SFK en de SWAB over antibioticagebruik en ISIS-AR over resistentie. Nethmap is het acronym voor “Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands”. NethMap is een gezamenlijke productie van de Stichting Werkgroep Antibiotica Beleid (SWAB) en het Centrum voor Infectieziektenbestrijding (CIb) van het RIVM.

    Meer informatie

  • MARAN

    Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in The Netherlands (MARAN) levert gegevens over resistentie van bacteriën afkomstig van dierlijke producten en faeces van dieren. Eén van de aandachtsgebieden zijn dierlijke producten die verkocht worden in winkels. De Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) neemt daarvan monsters. 

    Daarnaast presenteren de jaarlijkse MARAN-rapporten gegevens over het antibioticagebruik door landbouwhuisdieren. Deze gegevens zijn afkomstig van de Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland (FIDIN) en de Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa). 

    Meer informatie

  • ISIS-AR

    Het Infectieziekten Surveillance Informatie Systeem - Antibiotica Resistentie (ISIS-AR) is het surveillancesysteem voor antimicrobiële resistentie waarin het CIb en de medisch-microbiologische laboratoria actief samenwerken. ISIS-AR levert gegevens over resistentie die zijn verkregen met routinematige ingezette resistentiebepalingen. Mei 2017 waren 40 laboratoria aangesloten bij ISIS-AR. Samen vertegenwoordigen die ongeveer driekwart van de Nederlandse ziekenhuizen. Met alle andere Nederlandse laboratoria is contact over de aansluiting. Het streven is om volledig landelijke dekking te bereiken. Sinds 2008 verzamelt ISIS-AR op een gestandaardiseerde manier data over resistentiepatronen van klinisch relevante bacteriën van de aangesloten laboratoria en koppelt deze maandelijks terug naar de inzenders. De resistentie wordt bepaald in bacterie-isolaten afkomstig van ziekenhuispatiënten, verpleeghuispatiënten en huisartspatiënten. Voor de berekening van resistentieniveaus selecteerde Nethmap het eerste isolaat per soort per lichaamslocatie per patiënt per jaar. Via de interactieve website ISIS-web zijn de gegevens van ISIS-AR inzichtelijk voor het publiek en de deelnemende laboratoria.

    Meer informatie

  • SWAB

    De SWAB stuurt jaarlijks de apotheken van alle academische en algemene ziekenhuizen een vragenlijst met het verzoek inkoop- dan wel aflevergegevens te verstrekken van antibiotica. Deze landelijke gebruiksgegevens worden jaarlijks gepubliceerd in NethMap. Voor het jaar 2016 ontving SWAB gegevens van 62 van de 79 ziekenhuizen, zodat de cijfers zijn opgehoogd om een schatting voor alle ziekenhuizen te verkrijgen. Dezelfde apotheken kregen ook het verzoek antibioticagebruiksgegevens aan te leveren voor de verpleeghuizen die zijn aangesloten bij de betreffende apotheek. In totaal werden in 2016 gegevens over antibioticagebruik van 9.189 bewoners van verpleeghuizen ontvangen.

    Meer informatie

  • SFK

    SFK (Stichting Farmaceutische Kengetallen) levert gegevens over het afleveren van antibiotica door openbare apotheken. Openbare apotheken verstrekken medicijnen die door huisartsen of specialisten zijn voorgeschreven aan patiënten die niet klinisch zijn opgenomen. De SFK verzamelt gegevens van 90% van de openbare apotheken die 91,5% van de Nederlandse bevolking bedienen. De SFK extrapoleert deze gegevens naar 100%. 

    Meer informatie

  • FIDIN

    Verkoopcijfers van antibiotica bestemd voor dieren zijn afkomstig van FIDIN (Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland). De dekkingsgraad is 98% van alle verkoop in Nederland. Het werkelijke gebruik in Nederland verschilt van de totale hoeveelheid verkochte antibiotica, omdat een deel opgeslagen wordt en een deel naar het buitenland gaat.

    Meer informatie

  • SDa

    De SDa, Autoriteit Diergeneesmiddelen, monitort het antibioticagebruik bij landbouwhuisdieren op basis van aflevercijfers. Het gebruik op basis van aflevercijfers in de gemonitorde sectoren (varkens, kalveren, rundvee, vleeskuikens en kalkoen) dekt 91,8% van alle verkochte antibiotica.

    Meer informatie

  • EARS-Net

    European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net) is een Europees netwerk van nationale surveillance systemen. Vertegenwoordigers van elke lidstaat verzamelen gegevens over het voorkomen en de verspreiding van antimicrobiële resistentie van nationale laboratoria. Deze gegevens zijn beschikbaar via de Antimicrobial resistance interactive database.  De laboratoria in de landen bedienen verschillende typen zorginstellingen: academische ziekenhuizen, gespecialiseerde ziekenhuizen, algemene ziekenhuizen, regionale ziekenhuizen, revalidatiecentra en verzorgings- en verpleeghuizen. De steekproefgrootte en dekking variëren aanzienlijk tussen de landen.

    Meer informatie

  • ESAC-Net

    Het European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network (ESAC-Net) verzamelt gegevens over gebruik van antimicrobiële middelen in de eerstelijn en in ziekenhuizen in 29 EU/EEA-landen. De bronnen van ESAC-Net zijn nationale verkoopcijfers of gedeclareerde afleveringen, afhankelijk van het land. Bronnen gebaseerd op verkoopcijfers zijn mogelijk vollediger dan bronnen gebaseerd op gedeclareerde afleveringen, omdat antibiotica die zonder recept zijn verkregen of niet worden vergoed vaak wel in de verkoopcijfers zijn meegeteld, maar niet bij de gedeclareerde cijfers. Het antibioticagebruik zonder recept verschilt per land (Safrany & Monnet, 2012).

    Meer informatie

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Safrany N, Monnet DDL. Antibiotics obtained without a prescription in Europe. Lancet Inf Dis. 2012;12(3):182-3. Bron