Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

Antimicrobiële resistentie (AMR)Cijfers & ContextGevolgen

Cijfers & Context

Antibioticaresistentie sinds 2012 stabiel

Regionaal & Internationaal

Relatief weinig resistentie in Nederland

Kosten

Jaarlijks 1,5 miljard vermijdbare zorgkosten in EU

Preventie & Zorg

Goede surveillance ondersteunt preventie

Inleiding gezondheidsgevolgen van antimicrobiële resistentie

Infecties moeilijker te genezen door toename resistentie

Infecties met resistente bacteriën zijn moeilijk te behandelen. Artsen zullen vaker moeten uitwijken naar antibiotica die worden gezien als ‘laatste redmiddel’, maar steeds meer bacteriën die bij mensen infecties kunnen veroorzaken, blijken resistent te zijn tegen deze laatste redmiddelen. Dit betekent dat de keuze voor een antibioticum dat goed werkt steeds moeilijker wordt. 

Vooral kwetsbare patiënten lopen risico

Mensen kunnen resistente micro-organismen bij zich dragen zonder er ziek van te worden (dragerschap of kolonisatie), maar in sommige gevallen kunnen resistente micro-organismen infecties veroorzaken. Deze infecties komen vooral voor bij kwetsbare mensen waarbij de infectie dan vaak ernstig verloopt. Het grootste risico voor de volksgezondheid is dat verspreiding van resistente bacteriën ertoe leidt dat steeds meer kwetsbare mensen blootgesteld worden en het aantal moeilijk of niet te behandelen infecties toeneemt. Dit kan uiteindelijk leiden tot meer sterfte. Vooral patiënten met een verminderde afweer, een hoge leeftijd, een operatiewond, een chronische ziekte of een behandeling die de afweer vermindert (zoals een chemokuur) hebben een groter risico op een infectie. 

Meer informatie

Experts en redactie

Ziektelast door antimicrobiële resistentie

Hogere ziektelast bij infectie met resistente bacterie

Infecties met resistente bacteriën leiden mogelijk tot een grotere ziektelast door de extra morbiditeit (ziekte) en mortaliteit (sterfte).  Door resistentie duurt het langer voordat de infectie geneest en kan de infectie zich in de tussentijd uitbreiden of verspreiden en leiden tot ernstige ziekteverschijnselen, complicaties of comorbiditeit. Zo hebben patiënten geïnfecteerd met een methicilline resistente Staphylococcus aureus een hoger risico op complicaties, sepsis en shock dan patiënten geïnfecteerd met de methicilline gevoelige variant  (Cecchini et al., 2015). Een latere start van behandeling met antimicrobiële middelen die wel tegen de resistente bacterie werken, zijn de belangrijkste oorzaken van de hogere ziektelast door resistente micro-organismen (Lautenbach et al., 2001; Hyle et al., 2005; Schwaber & Carmeli, 2007). Voor de Europese Unie (EU) en de Europese Economische Ruimte (EEA)  als geheel gaat het in 2015 om bijna 672.000 infecties veroorzaakt door bacteriën die ongevoelig zijn voor de werking van antibiotica. Dit komt overeen met 131 infecties per 100.000 inwoners (Cassini et al., 2018).

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Cecchini M, Langer J, Slawomirski L. Antimicrobial Resistance in G7 Countries and Beyond: Economic Issues, Policies and Options for Action. Paris: OECD publishing; 2015. Bron
  2. Lautenbach E, Patel JB, Bilker WB, Edelstein PH, Fishman NO. Extended-spectrum beta-lactamase-producing Escherichia coli and Klebsiella pneumoniae: risk factors for infection and impact of resistance on outcomes. Clin Infect Dis. 2001;32(8):1162-71. Pubmed | DOI
  3. Hyle EP, Lipworth AD, Zaoutis TE, Nachamkin I, Bilker WB, Lautenbach E. Impact of inadequate initial antimicrobial therapy on mortality in infections due to extended-spectrum beta-lactamase-producing enterobacteriaceae: variability by site of infection. Arch Intern Med. 2005;165(12):1375-80. Pubmed | DOI
  4. Schwaber MJ, Carmeli Y. Mortality and delay in effective therapy associated with extended-spectrum beta-lactamase production in Enterobacteriaceae bacteraemia: a systematic review and meta-analysis. J Antimicrob Chemother. 2007;60(5):913-20. Pubmed | DOI
  5. Cassini A, Högberg LDiaz, Plachouras D, Quattrocchi A, Hoxha A, Simonsen GSkov, et al. Attributable deaths and disability-adjusted life-years caused by infections with antibiotic-resistant bacteria in the EU and the European Economic Area in 2015: a population-level modelling analysis. Lancet Infect Dis. 2018. Pubmed | DOI

Sterfte door antimicrobiële resistentie

Hogere sterfte bij infectie met resistente bacterie

Patiënten met een infectie door een resistente bacterie hebben een hoger risico op sterfte. Uit een meta-analyse blijkt dat patiënten met een methicilline resistente Staphylococcus aureus infectie een 40% hogere kans hebben om te overlijden vergeleken met patiënten met een infectie met een niet resistente Staphylococcus aureus (Cosgrove et al., 2003). Op basis van gegevens uit 2007 leiden bacteriëmieën (vóórkomen van een bacterie in de bloedbaan) door MRSA in Nederland tot jaarlijks 7 sterfgevallen. Bacteriëmieën door 3e generatie cefalosporine-resistente E. coli resulteren jaarlijks in circa 37 sterfgevallen (de Kraker et al., 2011). Naar schatting leidde antibioticaresistentie als geheel in 2015 tot 33.000 extra doden in de Europese Unie (EU) en de Europese Economische Ruimte (EEA) (Cassini et al., 2018). Volgens een vorige schatting uit 2009 waren dit er nog 25.000 (ECDC, 2009). 

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Cosgrove SE, Sakoulas G, Perencevich EN, Schwaber MJ, Karchmer AW, Carmeli Y. Comparison of mortality associated with methicillin-resistant and methicillin-susceptible Staphylococcus aureus bacteremia: a meta-analysis. Clin Infect Dis. 2003;36(1):53-9. Pubmed | DOI
  2. de Kraker M, Davey PG, Grundmann H. Mortality and hospital stay associated with resistant Staphylococcus aureus and Escherichia coli bacteremia: estimating the burden of antibiotic resistance in Europe. PLoS Med. 2011;8(10):e1001104. Pubmed | DOI
  3. Cassini A, Högberg LDiaz, Plachouras D, Quattrocchi A, Hoxha A, Simonsen GSkov, et al. Attributable deaths and disability-adjusted life-years caused by infections with antibiotic-resistant bacteria in the EU and the European Economic Area in 2015: a population-level modelling analysis. Lancet Infect Dis. 2018. Pubmed | DOI
  4. ECDC. The bacterial challenge: time to react. A call to narrow the gap between multidrug resistent bacteria in the EU and the development of new antibacterial agents. Stockholm: European Centre for Disease Prevention and Control; 2009. Bron

Ligdagen als gevolg van antimicrobiële resistentie

Extra ligdagen door resistentie

De hogere ziektelast leidt tot extra ligdagen in het ziekenhuis en kosten ten opzichte van infecties met voor antibiotica gevoelige bacteriën. Zo zullen patiënten die een infectie hebben met een BRMO in de regel langer opgenomen blijven in het ziekenhuis en mogelijk een slechtere prognose hebben (CDC, 2012; LCI, 2014).  Op basis van gegevens uit 2007 leiden bacteriëmieën (vóórkomen van een bacterie in de bloedbaan) door MRSA in Nederland jaarlijks tot 300 extra ligdagen. Bacteriëmieën door 3e generatie cefalosporine-resistente E. coli resulteren jaarlijks in ongeveer 1.600 extra ligdagen (de Kraker et al., 2011).

Experts en redactie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. CDC. A public health action plan to combat antimicrobial resistance. Atlanta: Centers for Disease Control and Prevention; 2012. Bron
  2. LCI. LCI richtlijn bijzonder resistente micro-organismen (BRMO). Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM); 2014. Bron
  3. de Kraker M, Davey PG, Grundmann H. Mortality and hospital stay associated with resistant Staphylococcus aureus and Escherichia coli bacteremia: estimating the burden of antibiotic resistance in Europe. PLoS Med. 2011;8(10):e1001104. Pubmed | DOI

Verantwoording

Definities
  • Antimicrobiële resistentie

    Ongevoeligheid van micro-organismen voor de werking van antimicrobiële middelen. Het veelvuldig gebruik van antimicrobiële middelen heeft geleid tot selectie van micro-organismen die resistent (=ongevoelig) zijn voor deze middelen. Deze resistentie heeft grote gevolgen voor de behandeling van infecties, want infecties met resistente micro-organismen zijn moeilijker te behandelen.

  • Antimicrobiële middelen

    Antimicrobiële middelen zijn geneesmiddelen die essentieel zijn voor de behandeling van infectieziekten en voor de preventie van infecties, bijvoorbeeld bij ingewikkelde medische ingrepen. Er zijn vier groepen antimicrobiële middelen:

    • Antibiotica tegen bacteriën.
    • Antivirale middelen tegen virussen.
    • Antischimmelmiddelen tegen schimmels en gisten.
    • Antiparasitaire middelen tegen parasieten.

    Binnen het onderwerp antimicrobiële resistentie staat resistentie tegen antibiotica centraal. 

  • Antibiotica

    Antibiotica zijn medicijnen die bacteriën doden of remmen in de groei. Er zijn verschillende groepen antibiotica die onderling verschillen in chemische structuur. Daardoor zijn niet alle antibiotica tegen dezelfde bacteriën effectief. 

  • Isolaat

    De resistentie van een bacterie tegen antibiotica wordt bepaald in een isolaat van die bacterie. Een isolaat is een cultuur van bacteriën die zuiver is omdat ze afstammen van één enkele bacterie. Eén bacterie uit bijvoorbeeld urine of een wond kan op een voedingsbodem uitgroeien tot een klein rond vlekje, ofwel een bacteriële kolonie. Van zo’n kolonie wordt vervolgens het isolaat gemaakt. 

  • Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO)

    Bijzonder Resistente Micro-Organismen (BRMO) zijn resistent tegen de eerstekeuze-antibiotica of tegen meerdere groepen antibiotica. Het gevolg is dat artsen bij het voorschrijven of toedienen moeten uitwijken naar “laatste redmiddelen”, waartegen ook in toenemende mate resistentie dreigt te ontstaan. De toename in resistentie tegen laatste redmiddelen betekent dat de keuze voor een antibioticum dat goed werkt steeds moeilijker wordt. 

  • Laatste redmiddelen

    De laatste redmiddelen of reservemiddelen worden uitsluitend voorgeschreven in situaties waarin de gebruikelijke antimicrobiële middelen onvoldoende effectief zijn. Wat een laatste redmiddel is hangt af van de setting, zoals in de huisartsenpraktijk of in het ziekenhuis. Ook verschilt het per ziekenhuis. 

Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over antimicrobiële resistentie (AMR)

    Bron

    Indicator in VZinfo

    Gepresenteerde populatie VZinfo

    Meer informatie

    MENSEN

     

     

     

    Infectieziekten Surveillance  Informatie Systeem - Antibiotica Resistentie (ISIS-AR)

    Antimicrobiële resistentie in Nederland

    Bacterie-isolaten afkomstig van ziekenhuispatiënten, verpleeghuis-patiënten en huisartspatiënten

    ISIS-AR; ISIS-AR Zorggegevens
    NethMap

    Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB)

    Antibioticagebruik op basis van ziekenhuisapotheken  

    Patiënten in ziekenhuizen en verpleeghuizen

    SWAB
    NethMap

    Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK) Antibioticagebruik op basis van verstrekkingen door openbare apotheken Patiënten in de eerste lijn

    SFK
    NethMap

    DIEREN

     

     

     

    Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in The Netherlands (MARAN)

    Antibioticaresistentie bij landbouwhuisdieren 

    Lanbouwhuisdieren

    MARAN

    Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland (FIDIN)

    Antibioticagebruik door dieren op basis van verkoopcijfers

    Lanbouwhuisdieren

    FIDIN
    MARAN

    Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa)

    Antibioticagebruik door landbouwhuisdieren op basis van aflevercijfers

    Lanbouwhuisdieren

    SDa
    MARAN

    INTERNATIONAAL

     

     

     

    European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net)   Antimicrobiële resistentie in EU-landen Bacterie-isolaten uit bloed en hersenvocht verzameld door klinische laboratoria EARS-NET

    European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network (ESAC-Net)

    Antibioticagebruik  in de eerstelijn in EU-landen (verkoopcijfers of gedeclareerde afleveringen) 

    Patiënten in de eerste lijn

    ESAC-NET

  • NethMap

    De jaarlijkse Nethmap-rapporten presenteren gegevens over antibioticagebruik door mensen en over resistentie van bacteriën afkomstig van mensen. Daarbij wordt gebruik gemaakt van gegevens van de SFK en de SWAB over antibioticagebruik en ISIS-AR over resistentie. Nethmap is het acronym voor “Consumption of antimicrobial agents and antimicrobial resistance among medically important bacteria in the Netherlands”. NethMap is een gezamenlijke productie van de Stichting Werkgroep Antibiotica Beleid (SWAB) en het Centrum voor Infectieziektenbestrijding (CIb) van het RIVM.

    Meer informatie

  • MARAN

    Monitoring of Antimicrobial Resistance and Antibiotic Usage in Animals in The Netherlands (MARAN) levert gegevens over resistentie van bacteriën afkomstig van dierlijke producten en faeces van dieren. Eén van de aandachtsgebieden zijn dierlijke producten die verkocht worden in winkels. De Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) neemt daarvan monsters. 

    Daarnaast presenteren de jaarlijkse MARAN-rapporten gegevens over het antibioticagebruik door landbouwhuisdieren. Deze gegevens zijn afkomstig van de Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland (FIDIN) en de Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa). 

    Meer informatie

  • ISIS-AR

    Het Infectieziekten Surveillance Informatie Systeem - Antibiotica Resistentie (ISIS-AR) is het surveillancesysteem voor antimicrobiële resistentie waarin het CIb en de medisch-microbiologische laboratoria actief samenwerken. ISIS-AR levert gegevens over resistentie die zijn verkregen met routinematige ingezette resistentiebepalingen. Mei 2017 waren 40 laboratoria aangesloten bij ISIS-AR. Samen vertegenwoordigen die ongeveer driekwart van de Nederlandse ziekenhuizen. Met alle andere Nederlandse laboratoria is contact over de aansluiting. Het streven is om volledig landelijke dekking te bereiken. Sinds 2008 verzamelt ISIS-AR op een gestandaardiseerde manier data over resistentiepatronen van klinisch relevante bacteriën van de aangesloten laboratoria en koppelt deze maandelijks terug naar de inzenders. De resistentie wordt bepaald in bacterie-isolaten afkomstig van ziekenhuispatiënten, verpleeghuispatiënten en huisartspatiënten. Voor de berekening van resistentieniveaus selecteerde Nethmap het eerste isolaat per soort per lichaamslocatie per patiënt per jaar. Via de interactieve website ISIS-web zijn de gegevens van ISIS-AR inzichtelijk voor het publiek en de deelnemende laboratoria.

    Meer informatie

  • SWAB

    De SWAB stuurt jaarlijks de apotheken van alle academische en algemene ziekenhuizen een vragenlijst met het verzoek inkoop- dan wel aflevergegevens te verstrekken van antibiotica. Deze landelijke gebruiksgegevens worden jaarlijks gepubliceerd in NethMap. Voor het jaar 2016 ontving SWAB gegevens van 62 van de 79 ziekenhuizen, zodat de cijfers zijn opgehoogd om een schatting voor alle ziekenhuizen te verkrijgen. Dezelfde apotheken kregen ook het verzoek antibioticagebruiksgegevens aan te leveren voor de verpleeghuizen die zijn aangesloten bij de betreffende apotheek. In totaal werden in 2016 gegevens over antibioticagebruik van 9.189 bewoners van verpleeghuizen ontvangen.

    Meer informatie

  • SFK

    SFK (Stichting Farmaceutische Kengetallen) levert gegevens over het afleveren van antibiotica door openbare apotheken. Openbare apotheken verstrekken medicijnen die door huisartsen of specialisten zijn voorgeschreven aan patiënten die niet klinisch zijn opgenomen. De SFK verzamelt gegevens van 90% van de openbare apotheken die 91,5% van de Nederlandse bevolking bedienen. De SFK extrapoleert deze gegevens naar 100%. 

    Meer informatie

  • FIDIN

    Verkoopcijfers van antibiotica bestemd voor dieren zijn afkomstig van FIDIN (Vereniging van Fabrikanten en Importeurs van Diergeneesmiddelen In Nederland). De dekkingsgraad is 98% van alle verkoop in Nederland. Het werkelijke gebruik in Nederland verschilt van de totale hoeveelheid verkochte antibiotica, omdat een deel opgeslagen wordt en een deel naar het buitenland gaat.

    Meer informatie

  • SDa

    De SDa, Autoriteit Diergeneesmiddelen, monitort het antibioticagebruik bij landbouwhuisdieren op basis van aflevercijfers. Het gebruik op basis van aflevercijfers in de gemonitorde sectoren (varkens, kalveren, rundvee, vleeskuikens en kalkoen) dekt 91,8% van alle verkochte antibiotica.

    Meer informatie

  • EARS-Net

    European Antimicrobial Resistance Surveillance Network (EARS-Net) is een Europees netwerk van nationale surveillance systemen. Vertegenwoordigers van elke lidstaat verzamelen gegevens over het voorkomen en de verspreiding van antimicrobiële resistentie van nationale laboratoria. Deze gegevens zijn beschikbaar via de Antimicrobial resistance interactive database.  De laboratoria in de landen bedienen verschillende typen zorginstellingen: academische ziekenhuizen, gespecialiseerde ziekenhuizen, algemene ziekenhuizen, regionale ziekenhuizen, revalidatiecentra en verzorgings- en verpleeghuizen. De steekproefgrootte en dekking variëren aanzienlijk tussen de landen.

    Meer informatie

  • ESAC-Net

    Het European Surveillance of Antimicrobial Consumption Network (ESAC-Net) verzamelt gegevens over gebruik van antimicrobiële middelen in de eerstelijn en in ziekenhuizen in 29 EU/EEA-landen. De bronnen van ESAC-Net zijn nationale verkoopcijfers of gedeclareerde afleveringen, afhankelijk van het land. Bronnen gebaseerd op verkoopcijfers zijn mogelijk vollediger dan bronnen gebaseerd op gedeclareerde afleveringen, omdat antibiotica die zonder recept zijn verkregen of niet worden vergoed vaak wel in de verkoopcijfers zijn meegeteld, maar niet bij de gedeclareerde cijfers. Het antibioticagebruik zonder recept verschilt per land (Safrany & Monnet, 2012).

    Meer informatie

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Safrany N, Monnet DDL. Antibiotics obtained without a prescription in Europe. Lancet Inf Dis. 2012;12(3):182-3. Bron