Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

AlcoholverslavingPreventie & ZorgPreventie

Cijfers & Context

Mannen vaker verslaafd aan alcohol dan vrouwen

Regionaal & Internationaal

Alcoholverslaving relatief laag in Nederland

Kosten

Kosten van drugs- en alcoholverslaving 794 miljoen

Preventie & Zorg

Bijna 30.000 cliënten in verslavingszorg

Aanbod preventie van schadelijk alcoholgebruik

Integrale aanpak bij preventie van schadelijk alcoholgebruik

Preventie van schadelijk alcoholgebruik vindt plaats door een integrale aanpak, waarbij verschillende typen interventies in samenhang worden ingezet. Het belang van een integrale aanpak bij preventie van schadelijk alcoholgebruik wordt onderstreept in het Nationaal Programma Preventie ‘Alles is gezondheid’ en de kamerbrief over de Landelijke nota gezondheidsbeleid 2016-2019. Maatregelen en interventies kunnen zowel landelijk als lokaal geïnitieerd worden. Hier hanteren we de indeling van typen interventies gebaseerd op de vier pijlers voor een integrale aanpak uit de Handreiking Gezonde Gemeente:

  • Maatregelen gericht op de fysieke of sociale omgeving. Voorbeelden hiervan zijn maatregelen gericht op het beïnvloeden van sociale normen, het beperken van reclame en beperken van beschikbaarheid van alcohol. Ook gaat het hier om het creëren van een alcoholvrije omgeving, zoals een school of sportclub.
  • Regelgeving en handhaving. Hierbij gaat het om landelijke en lokale regels, wetgeving en handhavingsbeleid. In de Drank- en Horecawet is onder andere het vergunningenstelsel en de leeftijdsgrens van 18 jaar voor de verkoop van alcohol opgenomen. Daarnaast zijn er regels over openbaar dronkenschap, verstrekken van alcohol aan dronken personen, alcoholreclame en rijden onder invloed.
  • Voorlichting en educatie. Hierbij gaat het om het vergroten van kennis en bewustwording van de risico's van alcoholgebruik. Voorlichting en educatie is niet alleen gericht op de gebruikers van alcohol, maar ook op ouders, scholen en horecaondernemers. Voorbeelden zijn publiekscampagnes en schoolprogramma's.
  • Signalering, advies en ondersteuning. Hierbij gaat het om het vroegtijdig signaleren van alcoholproblemen en het ondersteunen van probleemdrinkers. Doelen zijn het voorkomen van alcoholverslaving, gezondheidsproblemen en schade aan de omgeving, en het stimuleren van matig drinken of stoppen met drinken.

Meer informatie

Verantwoording

Definities
  • Definitie alcoholverslaving

    In Nederland vindt de classificatie van psychische stoornissen plaats met behulp van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-5 (American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force., 2014). Deze stelt dat er sprake is van een alcoholverslaving (‘stoornis in alcoholgebruik’) wanneer aan de onderstaande criteria is voldaan. Naast de criteria dient te worden aangegeven of er sprake is van specificaties, zoals of er sprake is van herstel en hoe ernstig de stoornis is.


    Criteria ter classificatie van alcoholverslaving

    A Een problematisch patroon van alcoholgebruik dat leidt tot hevige beperkingen of lijden, zoals blijkt uit twee of meer van de volgende symptomen, die binnen een periode van een jaar optreden:
     
    1 Alcohol wordt gebruikt in grotere hoeveelheden of langduriger dan de bedoeling was
    2 Een sterke wens of vergeefse pogingen om het alcoholgebruik te verminderen en in de hand te houden
    3 Er wordt veel tijd besteed aan activiteiten die nodig zijn om aan alcohol te komen, alcohol te gebruiken, of te herstellen van de effecten ervan
    4 Hunkering, of een sterke wens of drang tot alcoholgebruik
    5 Terugkerend alcoholgebruik, met als gevolg dat belangrijke verplichtingen niet worden nagekomen
    6 Aanhoudend alcoholgebruik ondanks problemen die veroorzaakt of verergerd worden door de effecten van alcohol
    7 Belangrijke activiteiten zijn opgegeven of verminderd vanwege het alcoholgebruik
    8 Terugkerend alcoholgebruik in situaties waarin dit fysiek gevaar oplevert
    9 Het alcoholgebruik wordt voortgezet ondanks weet te hebben dat een lichamelijk of psychisch probleem wordt veroorzaakt of verergerd door alcohol
    10 Grotere hoeveelheden nodig hebben om hetzelfde effect te bereiken (tolerantie)
    11 Het optreden van onthoudingsverschijnselen

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force. Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5. Washington, D.C.: American Psychiatric Publishing; 2014. Bron | DOI
  • Verandering in classificatiesysteem voor psychische stoornissen

    In 2013 is het vernieuwde handboek voor de classificatie van psychische stoornissen (DSM-5) uitgegeven en is een overgang in gang gezet naar het werken met dit classificatiesysteem. Vanaf januari 2017 is de DSM-5 in gebruik genomen en is deze versie het nieuwe uitgangspunt bij de beoordeling of er sprake is van een psychische stoornis. Vóór de uitgave van de DSM-5 werd gebruik gemaakt van de oudere versie, de DSM-IV. Om deze reden is veel onderzoek naar psychische stoornissen nog gebaseerd op DSM-IV. In VZinfo zijn de diagnoses van alcoholverslaving in de meeste gevallen nog gesteld op basis van de criteria van de DSM-IV.

    Er zijn een aantal verschillen tussen de criteria van alcoholverslaving in de DSM-5 en die in de DSM-IV. Het belangrijkste verschil is dat er in de DSM-5 geen onderscheid meer gemaakt wordt tussen alcoholmisbruik en alcoholafhankelijkheid. Dit waren in de DSM-IV afzonderlijke diagnoses, maar zijn in de DSM-5 samengenomen als ‘stoornis in het alcoholgebruik’. In VZinfo duiden we dit aan als 'alcoholverslaving'. 

    Andere veranderingen zijn het toevoegen van het nieuwe criterium ‘hunkering’ en het vaststellen van het minimum aantal benodigde criteria op twee.

    Het stellen van diagnoses volgens de DSM-5 heeft mogelijk gevolgen voor nieuwe cijfers over het vóórkomen van alcoholverslaving in Nederland.
     

Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over alcoholverslaving

    Bron Indicator in VZinfo Gepresenteerde populatie VZinfo Meer informatie
    Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2
    (NEMESIS-2)
    Jaarprevalentie alcoholafhankelijkheid op basis van DSM-IV Nederlandse bevolking van 18-65 jaar NEMESIS-2,  de Graaf et al., 2010
    CBS Doodsoorzakenstatistiek Aantal overledenen door alcoholgerelateerde aandoening Nederlandse bevolking CBS Doodsoorzakenstatistiek, Nationale Drug Monitor (van Laar & van Ooyen-Houben, 2014; van Laar & van Ooyen-Houben, 2015)
    Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) Aantal ingeschreven cliënten in de verslavingszorg met alcohol als primair probleem Nederlandse bevolking LADIS, Nationale Drug Monitor (van Laar & van Ooyen-Houben, 2016)
    Kosten van Ziektenstudie Kosten van zorg voor afhankelijkheid van drugs en alcohol Nederlandse bevolking Kosten van Ziekten
    WHO Global Health Observatory (GHO) Data Repository: Global Information System on Alcohol and Health (GISAH) Jaarprevalentie alcoholafhankelijkheid Europese bevolking vanaf 15 jaar  WHO GHO, GISAH

     

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. van Laar MW, van Ooyen-Houben MMJ. Nationale Drug Monitor, Jaarbericht 2013/2014. Utrecht / Den Haag: Trimbos-instituut / WODC; 2014. Bron
    2. van Laar MW, van Ooyen-Houben MMJ. Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2015. Utrecht: Trimbos-instituut; 2015. Bron
    3. van Laar MW, van Ooyen-Houben MMJ. Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2016. Utrecht: Trimbos-instituut; 2016. Bron
Methoden
  • Methode gebruikt door GISAH

    GISAH (Global Information System on Alcohol and Health) is onderdeel van  de WHO Global Health Observatory Data Repository. De gegevens uit GISAH over de prevalentie van alcoholverslaving zijn gemodelleerd met behulp van regressiemodellen. Indien beschikbaar werden de oorspronkelijke vragenlijstresultaten gebruikt in plaats van schattingen. De regressiemodellen zijn gebaseerd op survey data die systematisch verzameld zijn sinds het jaar 2000 en waarbij gecorrigeerd is voor bevolkingssamenstelling, moslimpopulatie in het land, de regio en het jaar waarin de gegevens werden verzameld.

    Bij voorkeur is gebruik gemaakt van vragenlijsten die zijn uitgezet bij een representatieve steekproef van de nationale bevolking waarbij een gevalideerd instrument is gebruikt zoals de CIDI (Composite International Diagnostic Interview), AUDADIS (Alcohol Use Disorder and Associated Disabilities Interview Schedule), of SCAN (Schedules for Clinical Assessment in Neuropsychiatry).