Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

AlcoholverslavingCijfers & ContextOorzaken en gevolgen

Cijfers & Context

Mannen vaker verslaafd aan alcohol dan vrouwen

Regionaal & Internationaal

Alcoholverslaving relatief laag in Nederland

Kosten

Kosten van drugs- en alcoholverslaving 794 miljoen

Preventie & Zorg

Bijna 30.000 cliënten in verslavingszorg

Risicofactoren alcoholverslaving

Risicofactoren die de kans op alcoholverslaving verhogen

Risicofactor

Toelichting

Bron

Genen

  • Risico op alcoholverslaving wordt voor 40-60% bepaald door genetische invloeden
  • Genen beïnvloeden bijvoorbeeld de startleeftijd, afbraak en gevoeligheid voor de belonende effecten van alcohol 
  • Kinderen van ouder(s) met een alcoholverslaving hebben een hogere kans op het zelf ontwikkelen van alcoholverslaving

Verhulst et al., 2015; van der Zwaluw & Engels, 2009; Dick & Bierut, 2006; Nurnberger et al., 2004; Sørensen et al., 2011; Thompson et al., 2008; van Laar et al., 2017

Persoonlijkheid

  • Ongeremdheid en impulsiviteit

Coskunpinar et al., 2013; Verdejo-García et al., 2008; Smith et al., 2014; Kreek et al., 2005

Andere psychische stoornissen

  • Gedragsstoornis
  • Middelengerelateerde stoornissen
  • Angststoornissen
  • Stemmingsstoornissen
  • ADHD

Swendsen et al., 2010; Tuithof et al., 2012; Lopez-Quintero et al., 2011; Douglas et al., 2010; Capusan et al., 2015; van Oortmerssen et al., 2012; Lee et al., 2011

Kenmerken van het gebruik

  • Alcoholmisbruik: herhaald gebruik van alcohol ondanks ongunstige gevolgen
  • Gebruik begonnen op jonge leeftijd

de Graaf et al., 2010; Chassin et al., 2004; Grant et al., 2006; Hingson et al., 2006

Negatieve ervaringen in de jeugd

  • Seksueel en fysiek misbruik
  • Blootstelling aan geweld

Norman et al., 2012; Kendler et al., 2000; Douglas et al., 2010; Enoch, 2011

Zowel genen als omgeving belangrijk in ontstaan alcoholverslaving

Een alcoholverslaving ontwikkelt zich door een complexe wisselwerking tussen genetische factoren en omgevingsinvloeden (Enoch, 2006). Een belangrijke risicofactor is het vóórkomen van alcoholgerelateerde stoornissen in de familie. Vooral wanneer de ouder van een kind verslaafd is (geweest) van alcohol, is er een groot risico voor het kind om zelf een alcoholverslaving te ontwikkelen. Dit is deels te verklaren door genetische factoren die overeenkomen tussen ouder en -kind (Chassin et al., 2004). Daarnaast spelen de omgeving en opvoeding een rol, zoals het overnemen van het gedrag van de ouder door het kind (Latendresse et al., 2008). Andere factoren uit de omgeving die kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van een alcoholverslaving zijn bijvoorbeeld alcoholgebruik op jonge leeftijd en het hebben van een impulsieve persoonlijkheid. De risicofactoren voor het ontwikkelen van een alcoholverslaving, komen grotendeels overeen met de risicofactoren voor het ontwikkelen van een drugsverslaving. 

Andere psychische stoornissen gaan vaak vooraf aan alcoholstoornissen

Vaak gaan andere psychische stoornissen (zoals depressie en angststoornissen) vooraf aan het ontwikkelen van een alcoholverslaving. Alcohol kan dan gebruikt worden als middel om met problemen om te gaan. Problematisch gebruik van alcohol verhoogt vervolgens de kans op het ontwikkelen van een alcoholverslaving. 
 

Meer informatie 

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Enoch M.-A. Genetic and Environmental Influences on the Development of Alcoholism: Resilience vs. Risk. Annals of the New York Academy of Sciences. 2006;1094(1):193-201. Bron | DOI
  2. Chassin L, Flora DB, King KM. Trajectories of Alcohol and Drug Use and Dependence From Adolescence to Adulthood: The Effects of Familial Alcoholism and Personality. Journal of Abnormal Psychology. 2004;113(4):483-498. Bron | DOI
  3. Latendresse SJ, Rose RJ, Viken RJ, Pulkkinen L, Kaprio J, Dick DM. Parenting Mechanisms in Links Between Parents’ and Adolescents’ Alcohol Use Behaviors. Alcoholism: Clinical and Experimental Research. 2008;32(2):322-330. Bron
  4. Verhulst B., Neale MC, Kendler KS. The heritability of alcohol use disorders: a meta-analysis of twin and adoption studies. Psychological Medicine. 2015;45(05):1061-1072. Bron | DOI
  5. van der Zwaluw CS, Engels RCME. Gene-environment interactions and alcohol use and dependence: current status and future challenges. Addiction. 2009;104(6):907-14. Bron | Pubmed | DOI
  6. Dick DM, Bierut LJ. The genetics of alcohol dependence. Curr Psychiatry Rep. 2006;8(2):151-7. Bron | Pubmed
  7. Nurnberger JI, Wiegand R, Bucholz K, O'Connor S, Meyer ET, Reich T, et al. A family study of alcohol dependence: coaggregation of multiple disorders in relatives of alcohol-dependent probands. Arch Gen Psychiatry. 2004;61(12):1246-56. Pubmed | DOI
  8. Sørensen HJ, Manzardo AM, Knop J, Penick EC, Madarasz W, Nickel EJ, et al. The contribution of parental alcohol use disorders and other psychiatric illness to the risk of alcohol use disorders in the offspring. Alcohol Clin Exp Res. 2011;35(7):1315-20. Pubmed | DOI
  9. Thompson RG, Lizardi D, Keyes KM, Hasin DS. Childhood or adolescent parental divorce/separation, parental history of alcohol problems, and offspring lifetime alcohol dependence. Drug Alcohol Depend. 2008;98(3):264-9. Bron | Pubmed | DOI
  10. van Laar MW, van Gestel B, Cruts AAN, van der Pol PM, Ketelaars APM, Beenakkers EMT, et al. Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2017. Utrecht: Trimbos-instituut; 2017. Bron
  11. Coskunpinar A, Dir AL, Cyders MA. Multidimensionality in impulsivity and alcohol use: a meta-analysis using the UPPS model of impulsivity. Alcohol Clin Exp Res. 2013;37(9):1441-50. Pubmed | DOI
  12. Verdejo-García A, Lawrence AJ, Clark L. Impulsivity as a vulnerability marker for substance-use disorders: review of findings from high-risk research, problem gamblers and genetic association studies. Neurosci Biobehav Rev. 2008;32(4):777-810. Pubmed | DOI
  13. Smith JL, Mattick RP, Jamadar SD, Iredale JM. Deficits in behavioural inhibition in substance abuse and addiction: a meta-analysis. Drug Alcohol Depend. 2014;145:1-33. Pubmed | DOI
  14. Kreek MJeann, Nielsen DA, Butelman ER, K LaForge S. Genetic influences on impulsivity, risk taking, stress responsivity and vulnerability to drug abuse and addiction. Nat Neurosci. 2005;8(11):1450-7. Pubmed | DOI
  15. Swendsen J, Conway KP, Degenhardt L, Glantz M, Jin R, Merikangas KR, et al. Mental disorders as risk factors for substance use, abuse and dependence: results from the 10-year follow-up of the National Comorbidity Survey. Addiction. 2010;105(6):1117-28. Pubmed | DOI
  16. Tuithof M, Have Mten, van den Brink W, Vollebergh W, de Graaf R. The role of conduct disorder in the association between ADHD and alcohol use (disorder). Results from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2. Drug Alcohol Depend. 2012;123(1-3):115-21. Pubmed | DOI
  17. Lopez-Quintero C, Cobos JPérez, Hasin DS, Okuda M, Wang S, Grant BF, et al. Probability and predictors of transition from first use to dependence on nicotine, alcohol, cannabis, and cocaine: results of the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions (NESARC). Drug Alcohol Depend. 2011;115(1-2):120-30. Pubmed | DOI
  18. Douglas KR, Chan G, Gelernter J, Arias AJ, Anton RF, Weiss RD, et al. Adverse childhood events as risk factors for substance dependence: partial mediation by mood and anxiety disorders. Addict Behav. 2010;35(1):7-13. Pubmed | DOI
  19. Capusan AJ, Bendtsen P, Marteinsdottir I, Kuja-Halkola R, Larsson H. Genetic and environmental contributions to the association between attention deficit hyperactivity disorder and alcohol dependence in adulthood: A large population-based twin study. Am J Med Genet B Neuropsychiatr Genet. 2015;168(6):414-422. Pubmed | DOI
  20. van Oortmerssen Kvan E, van de Glind G, van den Brink W, Smit F, Crunelle CL, Swets M, et al. Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: a meta-analysis and meta-regression analysis. Drug Alcohol Depend. 2012;122(1-2):11-9. Pubmed | DOI
  21. Lee SS, Humphreys KL, Flory K, Liu R, Glass K. Prospective association of childhood attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and substance use and abuse/dependence: a meta-analytic review. Clin Psychol Rev. 2011;31(3):328-41. Pubmed | DOI
  22. de Graaf R, ten Have MM, van Dorsselaer S. De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut; 2010. Bron
  23. Grant JD, Scherrer JF, Lynskey MT, Lyons R, Eisen SA, Tsuang MT, et al. Adolescent alcohol use is a risk factor for adult alcohol and drug dependence: evidence from a twin design. Psychol Med. 2006;36(1):109-18. Pubmed | DOI
  24. Hingson RW, Heeren T, Winter MR. Age at drinking onset and alcohol dependence: age at onset, duration, and severity. Arch Pediatr Adolesc Med. 2006;160(7):739-46. Pubmed | DOI
  25. Norman RE, Byambaa M, De R, Butchart A, Scott J, Vos T. The long-term health consequences of child physical abuse, emotional abuse, and neglect: a systematic review and meta-analysis. PLoS Med. 2012;9(11):e1001349. Pubmed | DOI
  26. Kendler KS, Bulik CM, Silberg J, Hettema JM, Myers J, Prescott CA. Childhood sexual abuse and adult psychiatric and substance use disorders in women: an epidemiological and cotwin control analysis. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(10):953-9. Bron | Pubmed
  27. Enoch M-A. The role of early life stress as a predictor for alcohol and drug dependence. Psychopharmacology (Berl). 2011;214(1):17-31. Pubmed | DOI

Problemen in functioneren bij alcoholverslaving

Alcoholverslaving gaat gepaard met problemen in functioneren 

Mensen met een alcoholverslaving kunnen problemen ervaren in hun functioneren op diverse domeinen, zoals bij werkgerelateerde- en sociale activiteiten (Rehm et al., 2013). Mensen met een alcoholverslaving hebben vaker een laag inkomen en zijn vaker ongehuwd (de Graaf et al., 2010; Hasin et al., 2007). Ze raken ook vaker betrokken bij huiselijk geweld en verkeersongelukken (Hasin et al., 2007). Daarnaast kan er sprake zijn van stigmatisering. In vergelijking met andere psychische stoornissen worden mensen met een alcoholverslaving meer als verantwoordelijk gezien voor hun conditie. Anderen reageren vaker met sociale afwijzing en negatieve emoties, en er bestaat een risico om structureel gediscrimineerd te worden (Schomerus et al., 2011). Veel van deze problemen komen ook voor bij mensen met een drugsverslaving. 

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Rehm J, Shield KD, Gmel G, Rehm MX, Frick U. Modeling the impact of alcohol dependence on mortality burden and the effect of available treatment interventions in the European Union. Eur Neuropsychopharmacol. 2013;23(2):89-97. Pubmed | DOI
  2. de Graaf R, ten Have MM, van Dorsselaer S. De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut; 2010. Bron
  3. Hasin DS, Stinson FS, Ogburn E, Grant BF. Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV alcohol abuse and dependence in the United States: results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. Arch Gen Psychiatry. 2007;64(7):830-42. Pubmed | DOI
  4. Schomerus G, Lucht M, Holzinger A, Matschinger H, Carta MG, Angermeyer MC. The stigma of alcohol dependence compared with other mental disorders: a review of population studies. Alcohol Alcohol. 2011;46(2):105-12. Pubmed | DOI

Comorbiditeit bij alcoholverslaving

Alcoholverslaving gaat vaak gepaard met andere psychische stoornissen 

Veel mensen met een alcoholverslaving, hebben daarnaast één of meerdere andere psychische aandoeningen. De combinatie van alcoholverslaving met andere psychische stoornissen verloopt cyclisch, waarbij de stoornissen elkaar wederzijds beïnvloeden. Stemmings- en angststoornissen komen vaak voor naast een alcoholverslaving (Foulds et al., 2015; Hasin et al., 2007; Fein, 2015). Van de volwassenen met een depressieve stoornis heeft 16,5% een alcoholverslaving. Onder mensen met een angststoornis is dit percentage 12,4% (Boschloo et al., 2011). Daarnaast treden naast de verslaving aan alcohol vaak andere middelengerelateerde problemen op zoals verslaving aan cocaïne of andere drugs (Hasin et al., 2007). Andere psychische aandoeningen die veelvuldig optreden naast alcoholverslaving zijn een antisociale persoonlijkheidsstoornis, ADHD en schizofrenie (Fein, 2015 Kreek et al., 2005; van Oortmerssen et al., 2012; Koskinen et al., 2009). Deze stoornissen treden ook vaak op naast een drugsverslaving.

Meer informatie

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. Foulds JA, Adamson SJ, Boden JM, Williman JA, Mulder RT. Depression in patients with alcohol use disorders: Systematic review and meta-analysis of outcomes for independent and substance-induced disorders. J Affect Disord. 2015;185:47-59. Pubmed | DOI
  2. Hasin DS, Stinson FS, Ogburn E, Grant BF. Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV alcohol abuse and dependence in the United States: results from the National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. Arch Gen Psychiatry. 2007;64(7):830-42. Pubmed | DOI
  3. Fein G. Psychiatric Comorbidity in Alcohol Dependence. Neuropsychology Review. 2015;25(4):456-475. Bron | DOI
  4. Boschloo L, Vogelzangs N, Smit JH, van den Brink W, Veltman DJ, Beekman ATF, et al. Comorbidity and risk indicators for alcohol use disorders among persons with anxiety and/or depressive disorders. Journal of Affective Disorders. 2011;131(1-3):233-242. Bron | DOI
  5. Kreek MJeann, Nielsen DA, Butelman ER, K LaForge S. Genetic influences on impulsivity, risk taking, stress responsivity and vulnerability to drug abuse and addiction. Nat Neurosci. 2005;8(11):1450-7. Pubmed | DOI
  6. van Oortmerssen Kvan E, van de Glind G, van den Brink W, Smit F, Crunelle CL, Swets M, et al. Prevalence of attention-deficit hyperactivity disorder in substance use disorder patients: a meta-analysis and meta-regression analysis. Drug Alcohol Depend. 2012;122(1-2):11-9. Pubmed | DOI
  7. Koskinen J, Löhönen J, Koponen H, Isohanni M, Miettunen J. Prevalence of alcohol use disorders in schizophrenia--a systematic review and meta-analysis. Acta Psychiatr Scand. 2009;120(2):85-96. Pubmed | DOI

Verantwoording

Definities
  • Definitie alcoholverslaving

    In Nederland vindt de classificatie van psychische stoornissen plaats met behulp van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders-5 (American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force., 2014). Deze stelt dat er sprake is van een alcoholverslaving (‘stoornis in alcoholgebruik’) wanneer aan de onderstaande criteria is voldaan. Naast de criteria dient te worden aangegeven of er sprake is van specificaties, zoals of er sprake is van herstel en hoe ernstig de stoornis is.


    Criteria ter classificatie van alcoholverslaving

    A Een problematisch patroon van alcoholgebruik dat leidt tot hevige beperkingen of lijden, zoals blijkt uit twee of meer van de volgende symptomen, die binnen een periode van een jaar optreden:
     
    1 Alcohol wordt gebruikt in grotere hoeveelheden of langduriger dan de bedoeling was
    2 Een sterke wens of vergeefse pogingen om het alcoholgebruik te verminderen en in de hand te houden
    3 Er wordt veel tijd besteed aan activiteiten die nodig zijn om aan alcohol te komen, alcohol te gebruiken, of te herstellen van de effecten ervan
    4 Hunkering, of een sterke wens of drang tot alcoholgebruik
    5 Terugkerend alcoholgebruik, met als gevolg dat belangrijke verplichtingen niet worden nagekomen
    6 Aanhoudend alcoholgebruik ondanks problemen die veroorzaakt of verergerd worden door de effecten van alcohol
    7 Belangrijke activiteiten zijn opgegeven of verminderd vanwege het alcoholgebruik
    8 Terugkerend alcoholgebruik in situaties waarin dit fysiek gevaar oplevert
    9 Het alcoholgebruik wordt voortgezet ondanks weet te hebben dat een lichamelijk of psychisch probleem wordt veroorzaakt of verergerd door alcohol
    10 Grotere hoeveelheden nodig hebben om hetzelfde effect te bereiken (tolerantie)
    11 Het optreden van onthoudingsverschijnselen

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. American Psychiatric Association. DSM-5 Task Force. Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5. Washington, D.C.: American Psychiatric Publishing; 2014. Bron | DOI
  • Verandering in classificatiesysteem voor psychische stoornissen

    In 2013 is het vernieuwde handboek voor de classificatie van psychische stoornissen (DSM-5) uitgegeven en is een overgang in gang gezet naar het werken met dit classificatiesysteem. Vanaf januari 2017 is de DSM-5 in gebruik genomen en is deze versie het nieuwe uitgangspunt bij de beoordeling of er sprake is van een psychische stoornis. Vóór de uitgave van de DSM-5 werd gebruik gemaakt van de oudere versie, de DSM-IV. Om deze reden is veel onderzoek naar psychische stoornissen nog gebaseerd op DSM-IV. In VZinfo zijn de diagnoses van alcoholverslaving in de meeste gevallen nog gesteld op basis van de criteria van de DSM-IV.

    Er zijn een aantal verschillen tussen de criteria van alcoholverslaving in de DSM-5 en die in de DSM-IV. Het belangrijkste verschil is dat er in de DSM-5 geen onderscheid meer gemaakt wordt tussen alcoholmisbruik en alcoholafhankelijkheid. Dit waren in de DSM-IV afzonderlijke diagnoses, maar zijn in de DSM-5 samengenomen als ‘stoornis in het alcoholgebruik’. In VZinfo duiden we dit aan als 'alcoholverslaving'. 

    Andere veranderingen zijn het toevoegen van het nieuwe criterium ‘hunkering’ en het vaststellen van het minimum aantal benodigde criteria op twee.

    Het stellen van diagnoses volgens de DSM-5 heeft mogelijk gevolgen voor nieuwe cijfers over het vóórkomen van alcoholverslaving in Nederland.
     

Bronverantwoording
  • Tabel: Bronnen bij de cijfers over alcoholverslaving

    Bron Indicator in VZinfo Gepresenteerde populatie VZinfo Meer informatie
    Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2
    (NEMESIS-2)
    Jaarprevalentie alcoholafhankelijkheid op basis van DSM-IV Nederlandse bevolking van 18-65 jaar NEMESIS-2,  de Graaf et al., 2010
    CBS Doodsoorzakenstatistiek Aantal overledenen door alcoholgerelateerde aandoening Nederlandse bevolking CBS Doodsoorzakenstatistiek, Nationale Drug Monitor (van Laar & van Ooyen-Houben, 2014; van Laar & van Ooyen-Houben, 2015)
    Landelijk Alcohol en Drugs Informatie Systeem (LADIS) Aantal ingeschreven cliënten in de verslavingszorg met alcohol als primair probleem Nederlandse bevolking LADIS, Nationale Drug Monitor (van Laar & van Ooyen-Houben, 2016)
    Kosten van Ziektenstudie Kosten van zorg voor afhankelijkheid van drugs en alcohol Nederlandse bevolking Kosten van Ziekten
    WHO Global Health Observatory (GHO) Data Repository: Global Information System on Alcohol and Health (GISAH) Jaarprevalentie alcoholafhankelijkheid Europese bevolking vanaf 15 jaar  WHO GHO, GISAH

     

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. van Laar MW, van Ooyen-Houben MMJ. Nationale Drug Monitor, Jaarbericht 2013/2014. Utrecht / Den Haag: Trimbos-instituut / WODC; 2014. Bron
    2. van Laar MW, van Ooyen-Houben MMJ. Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2015. Utrecht: Trimbos-instituut; 2015. Bron
    3. van Laar MW, van Ooyen-Houben MMJ. Nationale Drug Monitor Jaarbericht 2016. Utrecht: Trimbos-instituut; 2016. Bron
Methoden
  • Methode gebruikt door GISAH

    GISAH (Global Information System on Alcohol and Health) is onderdeel van  de WHO Global Health Observatory Data Repository. De gegevens uit GISAH over de prevalentie van alcoholverslaving zijn gemodelleerd met behulp van regressiemodellen. Indien beschikbaar werden de oorspronkelijke vragenlijstresultaten gebruikt in plaats van schattingen. De regressiemodellen zijn gebaseerd op survey data die systematisch verzameld zijn sinds het jaar 2000 en waarbij gecorrigeerd is voor bevolkingssamenstelling, moslimpopulatie in het land, de regio en het jaar waarin de gegevens werden verzameld.

    Bij voorkeur is gebruik gemaakt van vragenlijsten die zijn uitgezet bij een representatieve steekproef van de nationale bevolking waarbij een gevalideerd instrument is gebruikt zoals de CIDI (Composite International Diagnostic Interview), AUDADIS (Alcohol Use Disorder and Associated Disabilities Interview Schedule), of SCAN (Schedules for Clinical Assessment in Neuropsychiatry).