Volksgezondheidenzorg.info

Zoekveld

AlcoholgebruikRegionaal & InternationaalInternationaal

Cijfers & Context

Bijna één op de vijf scholieren is binge drinker

Regionaal & Internationaal

Minste overmatige drinkers in Flevoland

Kosten

Kosten-baten alcohol 2,3 tot 2,9 miljard

Preventie & Zorg

860 ziekenhuisopnamen bij jongeren in 2017

Internationale vergelijking alcoholgebruik

Alcoholgebruik internationaal 2016-2018

15 jaar en ouder
liter
Estland13,5
Tsjechië12,9
Litouwen12,3
Letland12,2
Oostenrijk11,7
Frankrijk11,6
Bulgarije11,4
Ierland11,2
Luxemburg11,1
Hongarije11,0
Duitsland10,9
Spanje10,7
Polen10,5
Portugal10,4
Kroatië10,2
Slovenië10,2
Slowakije10,1
EU2810,1
Roemenië9,9
Verenigd Koninkrijk9,9
Cyprus9,6
Zwitserland9,5
België9,4
Denemarken9,4
Finland8,4
NEDERLAND8,3
Malta7,7
Italië7,4
Zweden7,1
Griekenland6,3
Noorwegen6,0

Bron EU28-gemiddelde: WHO European Health for All Database (WHO-HFA), 2020
Bron overige cijfers: GISAH, 2020

  • Het betreft de gemiddelde consumptie voor de jaren 2016, 2017 en 2018
  • De indicator in GISAH: "Alcohol, recorded per capita (15+) consumption (in litres of pure alcohol), three-year average"

Alcoholgebruik in Nederland ligt onder het EU-gemiddelde

Alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking ligt in Nederland onder het gemiddelde van de Europese Unie. Sommige cijfers in Europa worden vertekend door alcoholtoerisme. In Noord-Europese landen speelt dit verschijnsel door de lage accijnzen in bijvoorbeeld Estland en Letland en de hoge accijnzen in Finland. Ook in Luxemburg valt het cijfer voor alcoholconsumptie hoger uit door de verkoop van alcohol aan Belgen, Fransen en Duitsers van over de grens, vanwege de lagere belastingen in Luxemburg. 

Alcoholconsumptie afgeleid van productie, import, export en verkoopcijfers

Bij deze internationale vergelijking is alcoholconsumptie afgeleid van productie, import, export en verkoopcijfers die via accijnsgegevens zijn verkregen. Het gaat hier om het aantal liters pure alcohol per persoon (15 jaar en ouder) per jaar. Voor de internationale vergelijkbaarheid van de alcoholconsumptie zijn dranken zoals bier, wijn en sterke drank omgerekend naar liters pure alcohol.

Meer informatie

Experts en redactie

Datum publicatie

16-12-2020

Internationale vergelijking bingedrinken

Bingedrinken internationaal 2016

15 jaar en ouder
LandMannenVrouwenTotaal
Litouwen73,438,254,9
Luxemburg68,933,251,2
Letland69,132,950,2
Estland66,229,647,4
Tsjechië65,328,647,0
Slovenië60,323,742,3
Ierland58,522,640,5
Zwitserland57,722,039,9
Duitsland57,621,839,7
Slowakije57,521,339,2
Roemenië57,221,139,0
Polen57,121,038,9
Bulgarije56,620,638,7
Hongarije56,120,237,9
Oostenrijk55,320,037,7
België54,119,036,6
Frankrijk53,718,736,0
Noorwegen52,217,935,4
Denemarken51,016,934,0
Verenigd Koninkrijk50,916,733,7
Finland50,116,233,3
Zweden48,915,532,4
Kroatië49,115,232,1
NEDERLAND48,014,931,6
Portugal48,615,231,3
IJsland46,714,130,6
Cyprus45,513,330,0
Spanje45,813,529,7
Griekenland44,012,528,2
Malta40,110,425,6
Italië39,710,325,0
  • Bingedrinken: Minimaal 60 gram of meer pure alcohol op minimaal één enkele gelegenheid in de afgelopen 30 dagen.  De hoeveelheid van 60 gram komt overeen met ongeveer 6 standaard glazen.
  • Gestandaardiseerd naar leeftijd

Relatief weinig bingedrinkers in Nederland

In vergelijking met andere EU- en EFTA-landen zijn er in Nederland relatief weinig bingedrinkers onder de bevolking van 15 jaar en ouder. Dit blijkt uit schattingen van de WHO (GISAH; WHO, 2018). Bingedrinken is hier gedefinieerd als het drinken van minimaal 60 gram of meer pure alcohol op minimaal één enkele gelegenheid in de afgelopen 30 dagen. De hoeveelheid van 60 gram pure alcohol komt overeen met ongeveer 6 standaard glazen alcohol. 

Meer informatie

Experts en redactie

Datum publicatie

01-04-2019

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. WHO. Global status report on alcohol and health 2018. World Health Organization (WHO); 2018. Bron

Internationale vergelijking alcoholgebruik onder jongeren

Alcoholgebruik onder jongeren internationaal 2019

Percentage 15- en 16-jarigen dat de afgelopen maand 10 keer of vaker alcohol heeft gedronken
LandPercentage
Duitsland16,1
Denemarken15,2
Oostenrijk12,7
Cyprus12,7
Italië11,2
Kroatië10,4
Frankrijk9,6
Malta9,5
Bulgarije8,4
NEDERLAND8,1
Slowakije7,7
Slovenië7,4
Griekenland7,3
ESPAD-gemiddelde6,6
Hongarije6,6
Tsjechië6,4
Roemenië6,1
Polen5,6
Spanje5,4
Portugal5,2
Ierland3,7
Letland2,9
Estland2,3
Finland1,5
Noorwegen1,5
Litouwen1,3
Zweden0,9

Bronnen: ESPAD-studie, 2020

Nederlandse jongeren drinken vaker dan gemiddeld alcohol

Op de maat “minstens tien keer alcohol drinken in de maand voorafgaand aan de peiling” stond Nederland in 2019 op de tiende plek van EU-landen die deelnemen aan de ESPAD-studie (ESPAD-Group, 2020). Met 8,1% scoorden Nederlandse scholieren boven het ESPAD-gemiddelde (6,6%). Wel daalde dit percentage voor Nederland van 25% in 2003 naar 8,1% in 2019. Deze cijfers zijn afkomstig van de ESPAD-studie, het European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs.

Meer informatie

Experts en redactie

Datum publicatie

12-01-2021

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. ESPAD-Group. ESPAD Report 2019 — Results from the European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs. Luxembourg: EMCDDA/ESPAD; 2020. Bron | DOI

Internationale vergelijking dronkenschap onder jongeren

Dronkenschap onder jongeren internationaal 2019

Percentage 15- en 16-jarigen dat de laatste maand minimaal één keer dronken is geweest
JongensMeisjesTotaal
Denemarken40,640,240,4
Hongarije22,019,720,9
Oostenrijk20,620,820,7
Duitsland21,518,820,1
Spanje14,319,316,9
Bulgarije18,314,516,4
Ierland15,117,116,1
NEDERLAND15,015,715,4
Tsjechië15,115,615,3
Frankrijk17,012,514,7
Kroatië16,312,614,5
Slovenië15,813,314,5
ESPAD-gemiddelde14,213,714,0
Slowakije12,015,613,8
Finland11,913,412,6
Malta11,412,812,1
Letland11,712,111,9
Italië11,811,311,6
Polen11,99,810,8
Cyprus13,68,610,8
Portugal10,810,510,6
Griekenland10,69,710,1
Roemenië12,67,39,9
Zweden8,510,49,4
Estland7,98,98,4
Litouwen7,46,06,7

Bronnen: ESPAD-studie, 2020

Recent dronkenschap onder Nederlandse jongeren iets boven gemiddeld

Nederlandse jongeren gaven iets vaker dan gemiddeld aan de afgelopen maand minimaal één keer dronken te zijn geweest. Nederland stond hiermee in 2019 op de achtste plek van EU-landen in de ESPAD-studie, het European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs. Met ongeveer 15% scoorden Nederlandse scholieren net boven het gemiddelde voor 34 Europese landen (14%) (ESPAD-Group, 2020). Wat betreft dronkenschap “ooit in het leven” scoorden Nederlandse jongeren met 72% juist onder het ESPAD-gemiddelde (79%). Met de hoeveelheid (pure) alcohol per drinkgelegenheid scoort Nederland hoog, namelijk 6,6 centiliter. Gemiddeld was dit 4,6 centiliter. Denemarken spant hier de kroon met 8,8 centiliter (ESPAD-Group, 2020). Deze totale hoeveelheid alcohol per drinkgelegenheid wordt geschat aan de hand van de zelfgerapporteerde hoeveelheid die de jongeren dronken, rekeninghoudend met het type alcohol (bier, wijn, cider of sterke drank).

Meer informatie

Experts en redactie

Datum publicatie

12-01-2021

Bronnen en literatuur

Literatuur

  1. ESPAD-Group. ESPAD Report 2019 — Results from the European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs. Luxembourg: EMCDDA/ESPAD; 2020. Bron | DOI

Verantwoording

Definities
  • Overmatige drinkers

    Onder overmatige drinkers wordt verstaan: personen die meer dan 14 glazen per week (voor vrouwen) en 21 (voor mannen) glazen alcohol drinken.

  • Zware drinkers

    Onder zware drinkers wordt verstaan: personen die minstens 1 keer per week ten minste vier (voor vrouwen) en zes (voor mannen) glazen alcohol op één dag drinken.

  • Binge drinken

    Binge wil zeggen het drinken van 5 glazen alcohol of meer tijdens 1 enkele gelegenheid.

  • Problematisch alcoholgebruik

    Onder problematisch alcoholgebruik wordt  verstaan:

    • Al het alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar;
    • Al het alcoholgebruik door zwangere vrouwen;
    • Overmatig drinken;
    • Zwaar drinken;
    • Regelmatig binge drinken (d.w.z. minstens 5 glazen bij één gelegenheid minstens 1 keer per maand);
    • Een drinkpatroon dat leidt tot lichamelijke klachten en/of psychische of sociale problemen en dat een adequate aanpak van bestaande problemen verhindert.
  • Dronkenschap (ESPAD)

    De grafiek "Dronkenschap onder jongeren" gaat over het percentage jongeren dat zegt de afgelopen 30 dagen minimaal één keer dronken te zijn geweest.

    De onderliggende vraag in de vragenlijst is: "On how many occasions (if any) have you been intoxicated from drinking alcoholic beverages, for example staggered when walking, not being able to speak properly, throwing up or not remembering what happened?”

    Vrij vertaald: "Bij hoeveel gelegenheden (als die er waren) was je zodanig dronken door het drinken van alcohol, dat je bijvoorbeeld zwalkend liep, niet in staat was om normaal te praten, dat je moest overgeven of dat je je niet kon herinneren wat er was gebeurd?"

Bronverantwoording
  • Bronnen bij de cijfers over Alcoholgebruik

    Bron Indicator in VZinfo Gepresenteerde populatie VZinfo Meer informatie
    Leefstijlmonitor (LSM)/Gezondheidsenquête Overmatige drinkers, drinken volgens de richtlijn, zwaar drinken Nederlandse bevolking vanaf 18 jaar  LSMGezondheidsenquête
    Leefstijlmonitor (LSM)/ Peilstationsonderzoek Scholieren Ooit gedronken, afgelopen maand gedronken, binge drinken afgelopen maand Nederlandse scholieren van 12 t/m 16 jaar LSMPeilstationsonderzoek Scholieren Middelengebruik
    Leefstijlmonitor (LSM)/ HBSC-Nederland Ooit gedronken, afgelopen maand gedronken, binge drinken afgelopen maand Nederlandse scholieren van 12 t/m 16 jaar LSM, HBSC-Nederland
    Nederlands Signalerings Centrum Kindergeneeskunde (NSCK) Ziekenhuisopnamen door overmatig alcoholgebruik Nederlandse jongeren van 10 t/m 17 jaar Wolberink et al., 2018ationale Drug Monitor 2018 (van Laar & van Gestel, 2019)
    Gezondheidsmonitor Volwassenen GGD-en, CBS en RIVM 2016 Overmatig drinken, drinken volgens de richtlijn, zwaar drinken Nederlandse bevolking vanaf 19 jaar Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016, GGD’en, CBS en RIVM
    Gezondheidsmonitor Jeugd 2019 GGD'en en RIVM Ooit een slokje gedronken, binge drinken afgelopen maand Nederlandse scholieren in klas 2 en 4 Gezondheidsmonitor Jeugd op Zorggegevens, Website Gezondheidsmonitors
    WHO European Health for All Database Alcoholgebruik in liters pure alcohol per jaar Europese bevolking vanaf 15 jaar WHO-HFA
    European School Survey on Alcohol and other Drugs (ESPAD) Percentage dat zegt in de afgelopen maand minimaal één keer dronken te zijn geweest Europese scholieren van 15 en 16 jaar

    ESPAD; ESPAD-Group, 2020

    WHO Global Health Observatory (GHO) Data Repository: Global Information System on Alcohol and Health (GISAH) Bingedrinken Europese bevolking vanaf 15 jaar  WHO GHO, GISAH
    Landelijke Medische Registratie (LMR) Ziekenhuisopnamen door alcoholaandoening Nederlandse bevolking LMR

     

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Wolberink I.M., van der Lely N., van Hoof J.J. Factsheet alcoholintoxicaties 2007 tot en met 2017. Reinier de Graaf/Universiteit Twente; 2018. GoogleScholar
    2. van Laar MW, van Gestel B. Nationale Drug Monitor. Jaarbericht 2018. Utrecht - Den Haag: Trimbos-instituut & WODC; 2019. Bron
    3. ESPAD-Group. ESPAD Report 2019 — Results from the European School Survey Project on Alcohol and Other Drugs. Luxembourg: EMCDDA/ESPAD; 2020. Bron | DOI
  • Aanvragen data voor wetenschappelijk onderzoek

    De Gezondheidsmonitor (doelgroep Volwassenen en Ouderen) is voor het eerst uitgevoerd in 2012. De Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012 en de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016 bevatten informatie over de gezondheid, sociale situatie en leefstijl van de Nederlandse bevolking van negentien jaar en ouder. De Gezondheidsmonitor Volwassenen 2012 en de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016 zijn uitgevoerd door de GGD’en, CBS en RIVM. In 2012 en 2016 deden respectievelijk ruim 387.000 personen en 457.000 personen mee aan het grootschalige vragenlijstonderzoek. De Gezondheidsmonitor Jeugd 2015 bevat informatie over de gezondheid, sociale situatie en leefstijl van leerlingen in klas 2 en klas 4 van het voortgezet onderwijs. De Gezondheidsmonitor Jeugd is uitgevoerd door de GGD’en en RIVM. In totaal hebben bijna 97.000 leerlingen en 377 scholen deelgenomen aan deze monitor.

    Meer informatie over de Gezondheidsmonitors vind u hier. Bij het digitale loket Gezondheidsmonitors kunt u data of cijfers aanvragen uit de Gezondheidsmonitors voor onderzoek en beleid op zowel lokaal als landelijk niveau. Momenteel zijn de data en cijfers beschikbaar uit de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2012, Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016 en uit de Gezondheidsmonitor Jeugd 2015. Heeft u vragen of wilt u graag meer informatie over de aanvraag van cijfers of data uit de Gezondheidsmonitors? Stuur dan een e-mail.

Methoden
  • Regionale verschillen: verschil in wijkcijfers

    Verschillende GGD’en hebben voor de Gezondheidsmonitor 2016 de steekproef opgehoogd om voldoende respondenten te hebben om cijfers op wijkniveau te kunnen presenteren. Omdat deze cijfers op een andere manier zijn berekend, kunnen ze afwijken van de cijfers die hier worden gepresenteerd. Niet alleen het onderliggende model is anders, ook het aantal achtergrondkenmerken dat wordt gebruikt verschilt; bij de RIVM schattingen wordt meer informatie over de bevolking gebruikt. Over het algemeen leiden de RIVM schattingen tot kleinere verschillen tussen gebieden dan de cijfers die verkregen zijn door middel van weegmethoden.

    Hieronder vindt u een lijstje van GGD'en met eigen wijkcijfers:

  • Regionale verschillen: Schattingen per wijk

    Aanleiding
    Vanwege de decentralisaties in het sociaal domein is steeds meer informatie nodig over gezondheid gerelateerde indicatoren op kleinere geografische niveaus. Daarom heeft het RIVM een model ontwikkeld om cijfers te kunnen berekenen op wijk- en buurtniveau op basis van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen van GGD’en, CBS en RIVM. Ondanks dat de Gezondheidsmonitor een enorm databestand is, bevat het onvoldoende respondenten om met behulp van weegmethoden cijfers te berekenen voor alle wijken en buurten in Nederland. In 2012 zijn de eerste wijk- en buurtcijfers gepresenteerd. Op basis van de Gezondheidsmonitor 2016 zijn nieuwe cijfers berekend.

    Methode
    In het kader van de Gezondheidsmonitor zijn via vragenlijsten gegevens over gezondheid en leefstijl verzameld over volwassenen van 19 jaar en ouder. De ruim 457.000 deelnemers aan de Gezondheidsmonitor zijn anoniem in een beveiligde omgeving gekoppeld aan registratiebestanden van het CBS. Deze bestanden bevatten informatie over een reeks achtergrondkenmerken, zoals leeftijd, geslacht, herkomst, huishoudsamenstelling, opleidingsniveau, inkomen en woningtype. Er is een statistisch model gebruikt om de gezondheid en leefstijl te relateren aan deze achtergrondkenmerken. Ook wordt informatie uit de naastgelegen gebieden meegenomen. Door middel van deze relatie is het daarna mogelijk om voor alle volwassenen hun verwachte gezondheid en leefstijl te berekenen. De uitkomsten worden vervolgens gemiddeld over de betreffende wijk of buurt.

    Schattingen
    De cijfers op wijk- en buurtniveau moeten met voorzichtigheid worden gebruikt. Met het model wordt de werkelijkheid zo goed mogelijk benaderd, maar de cijfers blijven schattingen van de werkelijkheid. Daarom worden de uitkomsten ook als hele cijfers (dus zonder decimalen) gepresenteerd. 
    De cijfers uit de Gezondheidsmonitor die zijn verkregen met behulp van weegmethoden zijn echter ook een benadering van de werkelijkheid. De weging is nodig vanwege o.a. selectieve non-respons. Net zoals bij de berekeningen van de wijk- en buurtcijfers zijn de weegfactoren van het CBS ook gebaseerd op achtergrondkenmerken van de respondenten. 

    Verschil tussen cijfers
    Verschillende GGD’en hebben voor de Gezondheidsmonitor 2016 de steekproef opgehoogd om voldoende respondenten te hebben om cijfers op wijkniveau te kunnen presenteren. Omdat deze cijfers op een andere manier zijn berekend, kunnen ze afwijken van de cijfers die hier worden gepresenteerd. Niet alleen het onderliggende model is anders, ook het aantal achtergrondkenmerken dat wordt gebruikt verschilt; bij de RIVM schattingen wordt meer informatie over de bevolking gebruikt. Over het algemeen leiden de RIVM schattingen tot kleinere verschillen tussen gebieden dan de cijfers die verkregen zijn door middel van weegmethoden. 

    Let op: de gepresenteerde gemeentecijfers zijn berekend via de weegmethode van het CBS. De gepresenteerde wijk- en buurtcijfers zijn daardoor niet direct vergelijkbaar met deze gemeentecijfers.

    Grote aantallen nodig

    Voor het doen van dit soort schattingen zijn grote aantallen respondenten nodig. Het is dus niet zo dat het ontwikkelde model de Gezondheidsmonitors kan vervangen. Hoe meer respondenten er zijn, hoe minder er geschat hoeft te worden en hoe beter de cijfers zijn.

    Samenwerking
    De cijfers zijn berekend in het kader van het Strategisch Programma RIVM (SPR), een programma voor onderzoek, innovatie en kennisontwikkeling. Een werkgroep van epidemiologen van GGD’en en GGD GHOR NL is er bij betrokken. 

    Meer weten?
    Een uitgebreide toelichting op de gebruikte methode is beschreven in een artikel (van de Kassteele et al., 2017). Voor de cijfers van 2016 zijn enkele aanpassingen gedaan aan het model.

    Voor vragen kunt u contact opnemen met carolien.van.den.brink@rivm.nl.

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. van de Kassteele J, Zwakhals L, Breugelmans O, Ameling C, van den Brink C. Estimating the prevalence of 26 health-related indicators at neighbourhood level in the Netherlands using structured additive regression. International Journal of Health Geographics. 2017;(1). Bron | DOI
  • Vragenlijsten

    Alcoholgebruik wordt doorgaans met vragenlijsten onderzocht

    Om het alcoholgebruik bij verschillende groepen mensen te onderzoeken, worden meestal vragenlijsten afgenomen. Om een beeld te krijgen van het alcoholgebruik in de hele bevolking, wordt naast de informatie uit vragenlijsten ook wel verkoopinformatie gebruikt. Bij vragenlijstonderzoek is het risico op onderschatting van het alcoholgebruik groter dan het risico op het te hoog inschatten van het eigen alcoholgebruik, in het bijzonder bij de zwaardere drinkers (Garretsen, 1983). 

    Bronnen en literatuur

    Literatuur

    1. Garretsen HFL. Probleemdrinken: Prevalentiebepaling, beïnvloedende factoren en preventiemogelijkheden: Theoretische overwegingen en onderzoek in Rotterdam. Tilburg: Tilburg University; 1983. Bron
  • Methoden en technieken

    Standaardisatie

    De omvang en de leeftijdsverdeling van de bevolking verschillen per regio en land. Daarnaast treden in de loop van de tijd veranderingen op in de omvang en leeftijdsverdeling. Om ziekte- en sterftecijfers van verschillende regio’s en landen, of van opeenvolgende jaren met elkaar te kunnen vergelijken, wordt hier rekening mee gehouden. Daarbij worden de cijfers gecorrigeerd voor deze verschillen of veranderingen in de bevolking. Hierbij wordt uitgegaan van de omvang en de leeftijdsverdeling van een gekozen standaardpopulatie. Dit wordt standaardisatie genoemd.

    Indexatie

    Vooral bij de weergave van trends in de tijd zijn de trendcijfers vaak geïndexeerd. Een geïndexeerde trend laat ontwikkelingen in de tijd zien ten opzichte van een gekozen basisjaar. Dit gebeurt door de cijfers van alle jaren weer te geven als percentage van het cijfer in een gekozen basisjaar. Het cijfer in het basisjaar is gelijk gesteld aan 100(%). Indexatie maakt zichtbaar hoe groot de percentuele toe- of afname is ten opzichte van dat basisjaar. Door als basisjaar het eerste jaar in de grafiek te kiezen, kun je snel zien wat de verandering over de hele weergegeven periode is en ook of er grote verschillen zijn voor de onderscheiden groepen (mannen en vrouwen bijvoorbeeld).

    Indexatie kan ook gebruikt worden voor het weergeven van regionale verschillen. Hierbij wordt het landelijke cijfer bijvoorbeeld gelijk gesteld aan 100(%). Een regionaal cijfer boven of onder de 100 duidt erop dat het respectievelijk hoger of lager is dan het landelijke cijfer. Voorafgaand aan indexatie worden de cijfers vaak gecorrigeerd voor verschillen in samenstelling van de populaties.